Napisz lub zadzwoń:

Nadzory archeologiczne

Galeria realizacji

Zdjęcia z nadzorów archeologicznych  wykonywanych na terenach inwestycji. 

Kietrz, woj.opolskie

Nadzór archeologiczny przed inwestycją pn.: “Budowa domu jednorodzinnego w miejscowości Kietrz, pow. głubczycki, dz. ew. nr 671/4”.​

Frysztak, woj.podkarpackie

Nadzór archeologiczny przed inwestycją pn.: „Przebudowa istniejącej sieci napowietrznej nN na sieć kablową oraz na sieć napowietrzną AsXSn w miejscowości Frysztak (prace na zabytkach konserwatorskich)”.

Mikołów, woj.śląskie

Nadzór archeologiczny przed inwestycją pn.: „Budowa budynku mieszkalnego jednorodzinnego wolnostojącego z garażem w Mikołowie przy ul. Podgórnej (dz. 1782/89).”

Lubliniec, woj. śląskie

Nadzór archeologiczny przed inwestycją pn.: „Remont budynku przy ul. Piłsudskiego 13 w mieście Lublińcu (dz. ew. nr 46, obręb Lubliniec).”

Wojnicz, woj. małopolskie

Nadzór archeologiczny przed inwestycją pn.: „Wykonanie skrzyni z urządzeniami telekomunikacyjnymi oraz przyłącza podziemnego do słupa sieci energetycznej na dz. nr 446/1, ul. Zawale w m. Wojnicz, gm. Wojnicz, pow. tarnowski, woj. małopolskie”.

Żory, woj. śląskie

Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Budowa instalacji do produkcji koncentratów
spożywczych wraz z infrastrukturą techniczno-logistyczno – technologiczną realizowaną w ramach
rozbudowy zakładu MOKATE Sp. z o. o. w Żorach planowaną do realizacji na działkach nr 1421/56,
1471/93, 1422/56 położonych w Warszowicach przy ul. Strażackiej (gmina Pawłowice)”.

Mielec, woj. podkarpackie


Nadzór archeologiczny prowadzonego podczas trwania zadania inwestycyjnego:
„Przebudowy linii napowietrznej SN 15kV, budowy ziemnej linii kablowej SN 15kV, budowy
kontenerowej stacji transformatorowej 15/0,4 kV „Mielec 121”, budowy ziemnej sieci kablowej
nN, przebudowy sieci napowietrznej nN, budowy przyłącza nN oraz rozbiórki odcinka sieci
energetycznej napowietrznej SN 15kV wraz z przebudową, przy ul. Iwaszkiewicza i ul.
Kryczyńskiego w miejscowości Mielec na dz. nr ew. 2906/13, 2907/9, 2907/3, 2907/4, 2907/1,
2906/1, 2906/4, 2906/5, 2882/7, 2880/1, 2865 (Obręb 5. Smoczka) oraz na działce 1880/20 (Obręb
8 Lasy)”

Tyczyn, woj. podkarpackie

Nadzór archeologiczny podczas zadania inwestycyjnego: „Budowa studni strefa 1 w Tyczynie w ramach rewitalizacji płyty Rynku wraz z przyległymi uliczkami.” Województwo podkarpackie.

Radymno, woj. podkarpackie

Nadzór archeologiczny nad inwestycją „Ułożenie kostki brukowej wraz z obrzeżami na działce nr 1862/2 w Radymnie, woj. podkarpackie.”

Gliwice, ul. Tarnogórska, woj. śląskie

Nadzór archeologiczny nad inwestycją “Budowa salonu samochodowego Opel”.

Rzeszów, ul. Zygmunta Starego, woj. podkarpackie

Nadzór archeologiczny nad inwestycją “Budowa wyjść kablowych 15 kV ze stacji 110/15 kV GPZ-Krasne” c. d. od stacji transformatorowej “CHU Krasne” – II Etap.

Głogów Małopolski – Rynek, woj. podkarpackie

Nadzór archeologiczny nad inwestycją “Przebudowa sieci niskiego napięcia w rejonie Rynku w Głogowie Małopolskim”.

Przemyśl, ul. Mickiewicza 3, woj. podkarpackie

Nadzór archeologiczny przy prowadzeniu robót “Budowa przyłącza ciepłowniczego wysokoparametrowego z kablem transmisyjnym do budynku przy ulicy Mickiewicza 3 w Przemyślu”.

Przemyśl – Rynek, woj. podkarpackie

Nadzór archeologiczny nad inwestycją: “Rewitalizacja terenu Starego Miasta w Przemyślu – podziemna trasa turystyczna”.

Przemyśl, ul. Katedralna 6, Rynek 15, Rynek 18, woj. podkarpackie

Nadzór archeologiczny nad zadaniem inwestycyjnym pod nazwą „Przyłącze ciepłownicze w technologii rur preizolowanych z kablem transmisyjnym do budynku przy ulicy Katedralna 6, Rynek 15 i Rynek 18 w Przemyślu”

Kęty, woj. małopolskie

Nadzór archeologiczny przy realizacji inwestycji pt.:

Inwestycja nr 1 – „Przebudowa przyłącza kanalizacji sanitarnej do budynku Przedszkola nr 8 przy ulicy Sobieskiego 12 w Kętach”.
Inwestycja nr 2 – „Przebudowa kanalizacji ogólnospławnej na działkach w rejonie ulicy Kościuszki w Kętach”.

Będzin, woj. śląskie

Nadzór archeologiczny podczas inwestycji „Budowa chodnika wraz z małą architekturą w ramach przedłużenia bulwarów nad rzeką Przemsza”. Będzin, działki nr 114/2, 131/12/, 131/10, woj. śląskie.

Bieruń, woj. śląskie

Nadzór archeologiczny przy inwestycji: „Przebudowa istniejącego obiektu magazynowego na zakład produkcyjny firmy NAMYANG Poland Sp. z o.o. w Bieruniu k. Tych, przy ul. Oświęcimskiej 300”.

Chmielnik, woj. podkarpackie

Nadzór archeologiczny nad zadaniem inwestycyjnym “Modernizacja, przebudowa i rozbudowa istniejącego wodociągu gminnego.

Jarosław – Pruchnik, woj. podkarpackie

Rozbudowa drogi wojewódzkiej nr 880 Jarosław – Pruchnik.

Praca

Praca

Współpracujemy z największymi firmami w Polsce

Marzysz o prowadzeniu nadzorów archeologicznych na terenie całego województwa podkarpackiego? Współpracujemy z największymi firmami w Polsce. Kontakt z inwestorem na budowie, ewidencjonowanie obiektów archeologicznych, odbiór stanowiska. To wszystko się u nas dzieje, a Ty możesz być tego częścią.

Chcesz nauczyć się jak w praktyce wygląda tworzenie Gminnej Ewidencji Zabytków? U nas jest taka możliwość każdego dnia. Wyprawa z lustrzanką i z mapą w dłoni w nieznane tereny, wypełnianie kart adresowych. Brzmi ciekawie?

Chcesz nauczyć się jak w praktyce wygląda tworzenie Gminnej Ewidencji Zabytków?

Chcesz sprawdzić się w pisaniu Programów Opieki nad Zabytkami dla jednego z polskich miast? Działamy na terenie Polski wschodniej, środkowej, południowej i zachodniej. Możesz realizować to razem z nami.

Być może czekamy właśnie na Ciebie.

Doświadczenie

Doświadczenie

W trakcie naszej działalności wykonaliśmy kilkadziesiąt zleceń obejmujących Gminne Ewidencje Zabytków, nadzory oraz badania archeologiczne na kilkudziesięciu stanowiskach archeologicznych w województwie mazowieckim, małopolskim, dolnośląskim, lubelskim, świętokrzyskim, podkarpackim oraz śląskim. Wśród nich najważniejsze to:

2008

  • 30.12.2008 – 27.08.2009 – sporządzenie dokumentacji z badań archeologicznych prowadzonych na ulicy Olejnej oraz Bramowej w Lublinie. Wykonano na zlecenie firmy zewnętrznej.

2010

  • 08.09.2010 – 09.09.2010 – wykonanie weryfikacyjnych badań stanowisk archeologicznych w obrębie gminy Stromiec. Badania i dokumentacje wykonano na zlecenie Urzędu Gminy Stromiec.
  • 06.09.2010 – 20.09.2010 – nadzór archeologiczny przeprowadzony na działce nr 7/8 przy ulicy Kieleckiej w Radomiu. Badania i dokumentację wykonano na zlecenie RTC Spółka z o.o.
  • 04.10.2010 – 11.10.2010 – badania powierzchniowe wykonane w ramach systemu Archeologicznego Zdjęcia Polski (AZP) na obszarze 75 – 69. W porozumieniu z Wojewódzkim Urzędem Ochrony Zabytków w Warszawie, delegaturą w Radomiu.
  • 02.11.2010 – 13.11.2010 – nadzór archeologiczny nad pracami ziemnymi związanymi z budową domku jednorodzinnego na działce nr 5 przy ulicy Piotrówka w Radomiu. Badania wykonane zostały na zlecenie prywatne.

2011

  • 11.04.2011 – 27.04.2011 – badania powierzchniowo-sondażowe w miejscowości Mała Wieś, gmina Promna. Badania i dokumentację wykonano na zlecenie prywatne.
  • 26.11.2011 – nadzór archeologiczny nad przebudową sieci kablowej 15kV ze zmianą usytuowania odcinka na działkach nr 3676/2, 3676/6 i 3676/7 przy ulicy Gimnazjalnej w Przeworsku. Badania wykonane na zlecenie prywatne.

2012

  • 16.05.2012 – 07.11.2012 – nadzór archeologiczny nad realizacją inwestycji “Rewitalizacja Miasta Kock”. Nadzór obejmował: przebudowę płyty rynku w Kocku polegającą na rewitalizacji Rynku miejskiego, przebudowę sieci kanalizacji sanitarnej oraz wodociągowej w obrębie płyty rynku. Badania wykonane zostały na zlecenie Urzędu Gminy w Kocku.
  • 17.09.2012 – 27.09.2012 – nadzór nad budową sieci wodociągowej wraz z przyłączami do budynków mieszkalnych przy ulicach Krętej i Tkackiej w Przeworsku. Badania wykonano na zlecenie firmy zewnętrznej.
  • 04.10.2012 – 30.11.2012 – nadzór archeologiczny nad pracami ziemnymi związanymi z realizacją inwestycji “Przebudowa drogi powiatowej nr 3541W od drogi 744 – Zalesice w gminie Wierzbica, powiat radomski”. Badania wykonane zostały na zlecenie Powiatowego Zarządu Dróg Publicznych w Radomiu.
  • 07.11.2012 – 21.11.2012 – nadzór archeologiczny nad pracami ziemnymi remontowanego gazociągu oraz przyłączy przy ulicach Focha, Focha 3, Focha 5 oraz Kilińskiego 14 w Radomiu. Badania wykonane zostały na zlecenie Mazowieckiej Spółki Gazownictwa sp. z o.o., Oddział Zakład Gazowniczy Radom.

2013

  • 30.04.2013 – nadzór archeologiczny nad budową domu jednorodzinnego przy ulicy Bagiennej w Radomiu. Wykonano na zlecenie osoby prywatnej.
  • 05 – 06.2013 – wykonanie Gminnej Ewidencji Zabytków i Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami dla Gminy Ryglice. Wykonano na zlecenie Urzędu Gminy Ryglice.
  • 06 – 11.2013 – nadzór archeologiczny nad przebudową drogi wojewódzkiej 880 Jarosław – Pruchnik. Wykonano na zlecenie Podkarpackiego Wojewódzkiego Zarządu Dróg w Rzeszowie.
  • 07 .2013 – nadzór archeologiczny nad budową domu jednorodzinnego w miejscowości Dąbrowa. Nadzór wykonano na zlecenie osoby prywatnej.
  • 08.2013 – nadzór archeologiczny nad przebudową boiska sportowego przy ulicy Spytka 2 w Jarosławiu. Wykonano na zlecenie Szkoły Podstawowej nr 6 w Jarosławiu.
  • 08.2013 – nadzór archeologiczny nad realizacją inwestycji “Budowa sieci cieplnej preizolowanej od komory MK-102 przy ul. Królowej Jadwigi do komory MP-9 przy ul. Łokietka w Radomiu.” Nadzór wykonano na zlecenie EL-Pomiar Gdańsk.
  • 08-11.2013 – wykonanie Gminnej Ewidencji Zabytków i Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami dla gminy Tuchów. Wykonano na zlecenie Urzędu Miejskiego w Tuchowie.
  • 09-11.2013 – nadzór archeologiczny nad inwestycją “Rewitalizacja terenu Starego Miasta – podziemna trasa turystyczna.” Nadzór wykonano na zlecenie Urzędu Miejskiego w Przemyślu.
  • 11.2013 – nadzór archeologiczny nad przebudową dwóch stacji transformatorowych z dojazdem wraz z nawiązaniami do sieci energetycznej SN 15 kV i niskiego napięcia w rejonie ulic Witosa, Wąskiej, Targowej, Berka Joselewicza i Sitarskiej w Głogowie Małopolskim. Nadzór wykonano na zlecenie PPUH Zakład Instalatorstwa Elektrycznego Głogów Małopolski.
  • 11.2013 – nadzór archeologiczny nad realizacją zadania budowa przyłącza energetycznego do zasilania budynku mieszkalnego w miejscowości Dąbrowa. Nadzór wykonano na zlecenie firmy Energotechnika w Rzeszowie.
  • 11.2013 – nadzór archeologiczny nad budową domu jednorodzinnego przy ulicy Odrzańskiej w Radomiu. Nadzór wykonano na zlecenie prywatnego właściciela.

2014

  • 20.05-06.06.2014 – nadzór archeologiczny nad zadaniem inwestycyjnym “Modernizacja, przebudowa i rozbudowa istniejącego wodociągu gminnego w Chmielniku, woj. podkarpackie”.
  • 24.07.2014-31.07.2014 – nadzór archeologiczny przy realizacji inwestycji pn. „Budowa sieci wodociągowej w miejscowości Kępa Niemojewska, gm. Grabów nad Pilicą, pow. kozienicki – Etap I”
  • 06 – 08.2014 – Pełnienie nadzoru archeologicznego nad zadaniem inwestycyjnym „Rewitalizacja śródmieścia Pińczowa” – budowa ogólnodostępnych boisk wielofunkcyjnych przy Gimnazjum nr 2.
  • 07- 30.07.2014 – nadzór archeologiczny przy realizacji inwestycji pn. „Budowa kolektora deszczowego w pasie drogowym ul. Grobickiego w celu odprowadzania wód deszczowych z Tarnobrzeskiej specjalnej strefy ekonomicznej w Radomiu – odcinek od S17 do S24″.
  • 04.08 – 18.08.2014 – nadzór archeologiczny nad zadaniem inwestycyjnym pod nazwą „Przyłącze ciepłownicze w technologii rur preizolowanych z kablem transmisyjnym do budynku przy ulicy Katedralna 6 i Rynek 15 w Przemyślu”
  • 21-25.08.2014 – Przedinwestycyjne badania wykopaliskowe na stanowisku 3 (AZP: 111- 83/20) w Sierakoścach, gm. Fredropol, przeprowadzone związku z planowanym rozpoczęciem inwestycji pn. „Budowa kanalizacji sanitarnej w miejscowości Sierakośce II etap, Nowe Sady, Sólca”
  • 21-25.08.2014 – Przedinwestycyjne badania wykopaliskowe na stanowisku 25 (AZP: 111- 83/79) w Sierakoścach, gm. Fredropol, przeprowadzone związku z planowanym rozpoczęciem inwestycji pn. „Budowa kanalizacji sanitarnej w miejscowości Sierakośce II etap, Nowe Sady, Sólca”
  • 02.09.2014 – 31.09.2014 nadzór archeologiczny
  • 30.08-30.10.2014 r. – nadzór archeologiczny nad inwestycją: “Rewitalizacja terenu Starego Miasta w Przemyślu – podziemna trasa turystyczna”.
  • 16-17.10.2014 r. – nadzór archeologiczny przy prowadzeniu robót “Budowa przyłącza ciepłowniczego wysokoparametrowego z kablem transmisyjnym do budynku przy ulicy Mickiewicza 3 w Przemyślu”.
  • 05.09.2013 do 16.09.2014 – nadzór archeologiczny nad inwestycją “Przebudowa sieci niskiego napięcia w rejonie Rynku w Głogowie Małopolskim”.
  • 17.19.10.2014 – Przedinwestycyjne archeologiczne badania powierzchniowo-sondażowe przy realizacji zadania „Budowa wschodniej obwodnicy m. Brzozowa – w ciągu drogi wojewódzkiej nr 886 Domaradz – Brzozów – Sanok”
  • 01.11.2014 do 20.11.2014 – nadzór archeologiczny nad inwestycją “Budowa wyjść kablowych 15kV ze stacji 110/15kV GPZ-Krasne” c. d. od stacji transformatorowej “CHU Krasne” – II Etap.
  • 24-27.10.2014 – nadzór archeologiczny przy prowadzeniu robót związanych z przyłączeniem do sieci elektroenergetycznej budynku Stacji Sanitarno – epidemjologicznej w Radomiu ul. Okulickiego.
  • 15.09-15.12.2014 – nadzór archeologiczny nad inwestycją „Budowa zespołu budynków mieszkalnych osiedle “Słoneczne”, etap II, dz. ew. 25/18, 25/8, Radom ul. Zegara Słonecznego – trasy sieci kanalizacji sanitarnej i deszczowej, wodociągowej, co, kablowej ziemnej NN, kablowej telefonicznej”.
  • 13-14.11.2014 – nadzór archeologiczny oraz archeologiczne badania sondażowe nad budową domu jednorodzinnego w miejscowości Biejków, gm Promna nr dz. 151/7.
  • 2014 – Gminna Ewidencja Zabytków i Program Opieki nad Zabytkami dla Miasta Ustroń, woj. śląskie.
  • 2014 – Gminna Ewidencja Zabytków dla Miasta Mysłowice, woj. śląskie.
  • 2014 – Gminna Ewidencja Zabytków i Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Mykanów, woj. śląskie.
  • 2014 – Gminna Ewidencja Zabytków i Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Mszana, woj. śląskie.

2015

  • 05.2014-05.2015 – Wykonanie Gminnej Ewidencji Zabytków i Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami dla Gminy Żukowice, woj. dolnośląskie.
  • 04.05-08.05.2015 – nadzór archeologiczny nad budową domu jednorodzinnego w miejscowości Dąbrowa, gm. Świlcza, woj. podkarpackie. Na zlecenie osoby prywatnej.
  • 04 – 05.2015 – nadzór archeologiczny nad realizacją inwestycji „Budowa budynku mieszkalno-usługowego w Myszkowie – Mrzygłodzie, ul. Rynek 19″ gm. Myszków, woj. śląskie.
  • 04.05-08.05.2015 – nadzór archeologiczny nad budową domu jednorodzinnego w miejscowości Lgoczanka, gm. Janów, woj. śląskie.
  • 11.05-15.05.2015 – nadzór archeologiczny nad budową domu jednorodzinnego w miejscowości Jastrzębia, gm. Loco, woj. mazowieckie.
  • 01.03-30.06.2015 – Gminna Ewidencja Zabytków dla gminy Rzezawa, woj. małopolskie. Na zlecenie Urzędu Gminy Rzezawa.
  • 10.06-30.07.2015 – nadzór archeologiczny nad inwestycją “Budowa salonu samochodowego Opel wraz z serwisem samochodów osobowych oraz budowa hali garażowej na samochód ciężarowy w mieście Gliwice, rejon ul. Tarnogórskiej”.
  • 27.07-31.07.2015 – nadzór archeologiczny nad budową domu jednorodzinnego w miejscowości Wola Zgłobieńska, gmina Boguchwała, województwo podkarpackie.
  • 27.07-31.07.2015 – nadzór archeologiczny nad budową domu jednorodzinnego w miejscowości Pełnatycze, gmina Zarzecze, województwo podkarpackie.
  • 01.06-30.09.2015 – Pełnienie nadzoru archeologicznego w trakcie realizacji inwestycji pod nazwą “Poprawa gospodarki wodno-ściekowej na terenie gminy Porąbka”, woj. śląskie.
  • 16-18.09.2015 – nadzór archeologiczny nad inwestycją “Ułożenie kostki brukowej wraz z obrzeżami na działce nr 1862/2 w Radymnie, woj. podkarpackie.”
  • 07.09-21.09.2015 – nadzór archeologiczny nad inwestycją “Rozbudowa przyłącza gazowego oraz budowa przyłącza gazowego budynku usługowego na działce nr 8/1,,39, 612/23, 332/35, 672/331, 334/36 przy ul. Ziemięcickiej w miejscowości Ziemięcice, woj. śląskie”.
  • 01.08-30.11.2015 – Wykonanie Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami dla gminy Rzezawa, woj. małopolskie. Na zlecenie Urzędu Gminy Rzezawa.
  • 15.06 – 30.11.2015 – Wykonanie Gminnej Ewidencji Zabytków dla gminy Nowy Wiśnicz, woj. małopolskie.
  • 01.11 – 15.12.2015 – nadzór archeologiczny przy inwestycje “Przebudowa istniejącego obiektu magazynowego na zakład produkcyjny firmy NAMYANG Poland Sp. z o.o. w Bieruniu k. Tych, przy ul. Oświęcimskiej 300”.
  • 15.10 – 15.11.2015 – nadzór archeologiczny podczas inwestycji “Budowa chodnika wraz z małą architekturą w ramach przedłużenia bulwarów nad rzeką Przemsza”. Będzin, działki nr 114/2, 131/12/, 131/10, woj. śląskie.
  • 16.11.-07.12.2015 – nadzór archeologiczny podczas zadania inwestycyjnego: “Budowa studni strefa 1 w Tyczynie w ramach rewitalizacji płyty Rynku wraz z przyległymi uliczkami.” Województwo podkarpackie.

2016

  • 02.2016 – 05.2016 – nadzór archeologiczny nad inwestycją: “Budowa instalacji do produkcji koncentratów spożywczych wraz z infrastrukturą techniczno-logistyczno-technologiczną realizowaną w ramach rozbudowy zakładu Mokate sp. z.o.o. w Żorach planowaną do realizacji na działkach nr 1421/56, 1471/93, 1422/56 położonych w Warszowicach przy ul. Strażackiej (gmina Pawłowice) oraz na działkach 996/137, 506/137 położonych w Baranowicach: (jednostka ewidencyjna Żory).”
  • 15.03 – 30.03.2016 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: “Budowa sieci elektroenergetycznej średniego i niskiego napięcia w miejscowości Michałów Parcela, gm. Warka.”
  • 10.04 – 30.04.2016 – Nadzór archeologiczny nad „Przebudową linii napowietrznej SN 15kV, budowy ziemnej linii kablowej SN 15kV, budowy kontenerowej stacji transformatorowej 15/0,4 kV „Mielec 121”, budowy ziemnej sieci kablowej nN, przebudowy sieci napowietrznej nN, budowy przyłącza nN oraz rozbiórki odcinka sieci energetycznej napowietrznej SN 15kV wraz z przebudową, przy ul. Iwaszkiewicza i ul. Kryczyńskiego w Mielcu, woj. podkarpackie”.
  • 01.05 – 10.05.2016 – Nadzór archeologiczny nad “Przebudową budynku mieszkalnego jednorodzinnego, oraz budową budynku gospodarczego i rozbiórką budynku gospodarczego na p. gr.: 162/3, Strumień ul. Kościelna 7, woj. śląskie”.
  • 15 – 30.05.2016 – Nadzór archeologiczny nad „Rozbudową i przebudową budynku mieszkalnego jednorodzinnego, ul. Harcerska 4, 43-246 Strumień, woj. śląskie.”
  • 01 – 12.06.2016 – Nadzór archeologiczny nad wykonaniem skrzyni z urządzeniami telekomunikacyjnymi oraz przyłącza podziemnego do słupa sieci energetycznej na dz. nr 446/1, ul. Zawale w mieście Wojnicz, woj. małopolskie.
  • 10.08 – 20.08.2016 – Nadzór archeologicznynad „Budową budynku mieszkalnego, jednorodzinnego, zlokalizowanego na działce 195/17 w miejscowości Świebodzin, woj. małopolskie.”
  • 01.09 – 20.09.2016 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją “Roboty izolacyjne przy ścianach fundamentowych budynku oficyny na terenie zespołu pałacowo – parkowego w Przeworsku”.
  • 01.09 – 20.09.2016 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn. “Budowa sieci elektroenergetycznej nisko napięcia w Kępie Niemojewskiej, gm. Grabów nad Pilicą”.
  • 15.09 – 30.09.2016 – Nadzór archeologiczny nad przebudową kanalizacji ogólnospławnej na działkach w rejonie ulicy Kościuszki w Kętach, woj. małopolskie.
  • 15.09 – 30.09.2016 – Nadzór archeologicznynad przebudową przyłącza kanalizacji sanitarnej do budynku przedszkola nr 8 przy ulicy Sobieskiego 12 w Kętach, woj. małopolskie.
  • 20.09 – 30.09.2016 – Nadzór archeologicznynad budową wolnostojącego budynku mieszkalnego, odcinka sieci wodociągowej i przydomowej oczyszczalni ścieków na działkach ewidencyjnych nr 4828, 4830, 4829/1, 4829/2, 4849/2, 4851/1, 4854, 4855/1, 4873, 4723 położonych w miejscowości Grodzisko Dolne, woj. podkarpackie.
  • 01.03 – 30.09.2016 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: “Remont z przebudową, rozbudową, nadbudową kamienicy w Żywcu, ul.Rynek 7.”
  • 01.09 – 30.10.2016 – Nadzór archeologiczny nad „Przebudową drogi powiatowej nr 3541 W od drogi 744 – Zalesice (III Etap) od km 0+010 do km 1+240 i od km 2+120 do km 4+288,50, woj. mazowieckie.”
  • 11.10 – 20.10.2016 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją “Budowa domu jednorodzinnego przy ul. Podgórnej w Mikołowie, nr działki ewidencyjnej 1782/89”.
  • 01.09 – 27.12.2016 – „Wykonanie Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami dla miasta Wisła, woj. śląskie.”
  • 01.10 – 30.11.2016 – Nadzór archeologiczny nad remontem kamienicy przy ulicy Piłsudskiego 13 w Lublińcu, woj. śląskie.
  • 01.02 – 30.09.2016 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: “Budowa obwodnicy Oświęcimia Etap I, od km 0+000,00 do km 1+020,00 w ramach nowego przebiegu drogi wojewódzkiej nr 933 wraz z rozbudową drogi wojewódzkiej nr 933 od km 0+218,10 do km 0+321,50 odcinka referencyjnego nr 130 w m. Bobrek, gm. Chełmek, pow. oświęcimski, województwo małopolskie.”
  • 01.05 – 30.12.2016 – „Wykonanie Gminnej Ewidencji Zabytków i Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami dla gminy Radłów, woj. małopolskie.”
  • 01.09 – 30.11.2016 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją “Rewitalizacja płyty rynku w Tyczynie wraz z przyległymi uliczkami”.
  • 01.09 – 30.11.2016 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją “Budowa drogi gminnej w miejscowości Brzękowice Górne, gm. Psary, powiat będziński.
  • 15.10 – 15.11.2016 – Badania archeologiczne przed inwestycją “Budowa hali drobiarskiej wraz z infrastrukturą towarzyszącą w miejscowości Myśliszewice, gm. Jedlnia Letnisko, działka ewidencyjna 193/5”.
  • 30.10 – 15.10.2016 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją “Przebudowa drogi powiatowej nr 2958S, ul. Główna w Świbiu wraz ze zmianą organizacji ruchu na skrzyżowaniu drogi powiatowej nr 2958S z drogą gminną, ul. Słoneczna w Świbiu.

2017

  • 04.2016 – 02.2017 – Nadzór archeologiczny nad „Przebudową linii napowietrznej WN 110 kV Stomil Wolbrom-Miechów, woj. małopolskie.”
  • 11.2016 – 05.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: „Przebudowa ul. Gospodarczej w Radomiu”.
  • 03.03.2017 – Gminna Ewidencja Zabytków dla miasta Marki, woj.mazowieckie na lata 2017 – 2020.
  • 02.2017 – 04-2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: „Przebudowa istniejącej sieci napowietrznej nN na sieć kablową oraz na sieć napowietrzną AsXSn w miejscowości Frysztak (prace na zabytkach konserwatorskich)”.
  • 03.03.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: „Rozbudowa drogi gminnej na ulicy Rzecznej w Siewierzu wraz z infrastrukturą towarzyszącą”.
  • 04.04.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: „Budowa domu jednorodzinnego w miejscowości Kietrz, dz. ew. 671/4, woj. opolskie”.
  • 10.04.2017 – Wykonanie kart Gminnej Ewidencji Zabytków Archeologicznych i Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami dla Gminy Wielopole Skrzyńskie, woj. podkarpackie.
  • 11.04.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: „Budowa domu jednorodzinnego w miejscowości Owadów, gm. Jastrzębia,  dz. ew. nr 709/2 , woj. mazowieckie”.
  • 11.04.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: „Budowa budynku mieszkalnego jednorodzinnego oraz budynku gospodarczego na terenie nieruchomości złożonej z części działki nr ew. 540/4 w Gorzycach, woj. podkarpackie”.
  • 18.04.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: „Przebudowa wiatrołapu i budowie schodów zewnętrznych na piętro budynku mieszkalnego przy ul. Plac Kopernika 1 w mieście Lublińcu (dz. ew. nr 613/153, obręb Lubliniec)”.
  • 27.05.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: „Głęboka modernizacja energetyczna Pałacu Lubomirskich w Przeworsku oraz budowa farmy fotowoltaicznej”.
  • 05.06.2017 – Gminna Ewidencja Zabytków dla gminy Koszęcin, woj. śląskie.
  • 07.06.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: „Wykonanie drenażu odwadniającego i osuszenia ścian przedsionka, kaplicy Fredrów oraz kaplicy Drohojowskich przy Archikatedrze w Przemyślu (działka nr ew. 1207, obr. 207)”.
  • 14.06.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: „Przebudowa budynku usługowo mieszkalnego położonego na działce 1331/1, obr. 207 ul. Tatarska 3 w Przemyślu”.
  • 15.06.2017 – Gminna Ewidencja Zabytków i Gminny Program Opieki nad Zabytkami dla Miasta Sanoka, woj. podkarpackie na lata 2017 – 2020.
  • 06.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: “Budowa obwodnicy Oświęcimia Etap II i III, w ramach nowego przebiegu drogi wojewódzkiej nr 933 wraz z rozbudową drogi wojewódzkiej nr 933 od km 0+218,10 do km 0+321,50 odcinka referencyjnego nr 130 w m. Bobrek, gm. Chełmek, pow. oświęcimski, województwo małopolskie.”
  • 03.07.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: „Wykonanie przebudowy drogi gminnej (działka 754/4-Rynek) wraz z wydzieleniem zatok autobusowych, wysepki, miejsca parkowania oraz kanalizacji opadowej w Ciężkowicach, woj. małopolskie”.
  • 10.07.2017 – przedinwestycyjne badania archeologiczne nad zadaniem: „Zagospodarowanie terenu wokół Zespołu Szkół w Grobli dz. nr 165/1, 95, 164, 162” gm. Drwinia, woj. małopolskie”.
  • 10.07.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Przebudowa sieci gazowej niskiego ciśnienia z rur PE w ramach przebudowy istniejącej sieci gazowej n/c z rur stalowych wraz z przyłączami w ul. Cichej i Kościuszki w Przeworsku. Działki nr ew. 3183/4, 3162/15, 3162/14, 3162/10. 3162/4, 3163, 3170/4, 3176, 3177, 3178, 3180, 3189 obr. nr 3 w Przeworsku”.
  • 10.07.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Przebudowa ulicy Koziełka na odcinku od ulicy Dworcowej do ulicy Jęczmiennej oraz ulicy Jęczmiennej na odcinku od ulicy Koziełka do ulicy Wolności w Knurowie – III Etap, obejmujący przebudowę ulicy Jęczmiennej na odcinku od skrzyżowania z ulicą Koziełka do skrzyżowania z ulicą Wolności”.
  • 02.08.2017 – przedinwestycyjne badania archeologiczne nad zadaniem: „Budowa wolnostojącego budynku mieszkalnego wraz z niezbędną infrastrukturą techniczną, w tym zbiornika na ścieki, na działce nr ewid. gr. 432/3 w miejscowości Kamienica Dolna”, gm. Brzostek, woj. podkarpackie.
  •  07.08.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją.: „Budowa przyłącza światłowodowego do stacji nr 50158 przy ul. Mariackiej 1 w Zabrzu, woj.śląskie”.
  • 10.08.2017 – Gminny Program Opieki nad Zabytkami dla Miasta Jarosław, woj. podkarpackie.
  • 15.08.2017 – Gminna Ewidencja Zabytków dla gminy Toszek, woj. śląskie.
  • 16.08.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Montaż bramy ogrodzeniowej, przesuwnej na terenie nieruchomości przy ul. Gliwickiej 17 w Bytomiu, woj. śląskie”.
  • 21.08.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Budowa kanalizacji sanitarnej do nieruchomości przy ul. Ceramicznej w Sierakowicach, woj. śląskie”
  • 28.08.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Budowa i przebudowa drogi gminnej ul. Narutowicza w Rogoźniku, woj. śląskie”.
  • 31.08.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Wykonanie przyłącza cieplnego do budynku mieszkalnego przy ul. Lenartowicza 3 w Rzeszowie (na dz. ew. 1336/2, 1360/2, 1361/4, 1361/6, 1364/2, 1365/2, obr. 207)”.
  • 01.09.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Budowa kanalizacji sanitarnej wraz z przyłączami w miejscowościach: Cianowice Małe, Niebyła-Świnczów, woj. małopolskie”.
  • 01.09.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Budowa kanalizacji sanitarnej wraz z przyłączami i pompowniami ścieków dla miejscowości Maszyce, woj. małopolskie”.
  • 10.09.2017 – Wykonanie Gminnej Ewidencji Zabytków Stanowisk archeologicznych dla Miasta Zawiercie, woj. śląskie.
  • 03.10.2017 – przedinwestycyjne badania archeologiczne nad zadaniem: „Budowa linii kablowej SN-15 kV kablem ziemnym typu 3xXRUHAKXS 1x120mm2 relacji: do stacji transformatorowej Sowina 2 do stacji tr. Sowina 3, w miejscowości Sowina, gm. Kołaczyce, woj. podkarpackie”.
  • 05.09.2017 – przedinwestycyjne badania archeologiczne nad zadaniem: „Budowa międzysystemowego gazociągu stanowiącego połączenie systemów przesyłowych Rzeczypospolitej Polskiej i Rep. Słowackiej wraz z infrastrukturą niezbędną do jego obsługi – gazociąg Strachocina – Granica RP”.
  • 09.10.2017 – przedinwestycyjne badania archeologiczne w Przytyku, gm. loco, na dz. ew. nr 721/1 i 721/10.
  • 10.10.2017 – Gminna Ewidencja Zabytków i Program Opieki nad Zabytkami dla dla Gminy Chmielnik, woj. podkarpackie.
  • 11.09.2017 – przedinwestycyjne badania archeologiczne nad zadaniem: „Budowa sieci kanalizacji sanitarnej z przyłączami na dz. ew. nr 131/2, 131/3, 131/4, 132, 133/1, 133/2, 133/3, w miejscowości Wysoka oraz na dz. ew. nr 1856/3, 1858 w miejscowości Kraczkowa, gm. Łańcut, woj. podkarpackie”.
  • 13.10.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Przebudowa skarpy z budową schodów i ogrodzenia terenu przy budynku Collegium Maius Uniwersytetu Opolskiego od strony Małego Rynku w Opolu, woj. opolskie”.
  • 16.10.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Budowa sieci wodociągowej wraz z przyłączami w miejscowości Aleksandrów, Wierzchowiska Pierwsze, Wierzchowiska Drugie wraz z przebudową oczyszczalni ścieków w Siennie, woj. mazowieckie”.
  • 21.10.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Budowa i rozbudowa sieci wodociągowej w miejscowości Kamionna, Trzciana, Leszczyna oraz budowa sieci kanalizacji sanitarnej w miejscowości Trzciana, woj. małopolskie”.
  • 23.10.2017 – przedinwestycyjne badania archeologiczne nad zadaniem: „Budowa budynku mieszkalnego jednorodzinnego, bezodpływowego osadnika ścieków, studni na dz. ew. nr 1375/18 położonej w miejscowości Kielnarowa, gm. Tyczyn, woj. podkarpackie”.
  • 19.11.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Budowa budynku mieszkalnego wraz z niezbędną infrastrukturą techniczną w tym z przyłączami energetycznym, kanalizacyjnym do projektowanego zbiornika lub do projektowanej przydomowej oczyszczalni ścieków i wodociągowym od projektowanej studni kopalnej. Budowę budynku gospodarczo garażowego oraz budowę zjazdu indywidualnego z drogi powiatowej dz. nr 582/4 na działkę nr 169/2, woj. podkarpackie.”
  • 01.12.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Budowa przydomowych oczyszczalni ścieków w gminie Łużna – etap III, woj. małopolskie”.
  • 08.12.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Budowa budynku mieszkalnego jednorodzinnego z dobudowanym garażem przy ul. Kopernika w Mysłowicach, na działce nr 2337/191 (obręb ewidencyjny 0004 Kosztowy)”.
  • 08.12.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Rozbudowa sieci wodociągowej w miejscowości Bolechowice, gmina Zabierzów, woj. małopolskie”.
  • 15.12.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Odtworzenie i udostępnienie zabytkowej Rotundy przy Bazylice Archikatedralnej oraz renowacja i odnowienie obiektu Bazyliki w Przemyślu, woj. podkarpackie”.
  • 15.12.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Izolacja pionowa budynku wraz z wykonaniem drenażu i odwodnienia budynku przy ul. Józefczaka 37 w Bytomiu, woj. śląskie”.
  • 18.12.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Budowa sieci elektroenergetycznej nN w celu zasilania budynków mieszkalnych Osiedla Fazaniec w Bytomiu, woj. śląskie”.
  • 20.12.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Budowa sieci kanalizacji sanitarnej w miejscowości Przymiłowice, woj. śląskie”.

2018

  • Gminna Ewidencja Zabytków i Gminny Program Opieki nad Zabytkami dla gminy Skrzyszów, woj. małopolskie.
  • Wykonanie Gminnej Ewidencji Zabytków i Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami dla gminy Skołyszyn, woj. podkarpackie.
Zadowolonych klientów

 Zdjęcia z naszych zleceń można znaleźć w dziale

“Galeria”

Nasze realizacje naniesione zostały na mapę znajdującą się poniżej.

Kędzierzyn-Koźle

Kędzierzyn-Koźle

W skład powiatu kozielskiego wchodzą tereny leżące po obu brzegach górnego biegu Odry. Od zachodu powiat graniczy z powiatem prudnickim i krapkowickim, od północy z powiatem strzeleckim, od wschodu z powiatem gliwickim, a od południa z powiatem raciborskim i głubczyckim. Teren powiatu jest łagodnie pofałdowany o stosunkowo niewielkich wyniosłościach (od 200 do 350 m n.p.m.). Od wielu wieków przez teren powiatu przebiegały ważne, lądowe i wodne szlaki handlowe i komunikacyjne. Wszystkie te czynniki sprzyjały rozwojowi osadnictwa. Pierwsi mieszkańcy pojawili się na obszarze dzisiejszego powiatu kozielskiego około 10 tyś. lat przed naszą erą. Podstawą ich utrzymania było łowiectwo i rybołówstwo. W okresie lat 4000 p.n.e. — 1700 p.n.e. tutejsi mieszkańcy przyswoili sobie umiejętność uprawy roli i hodowli. Wtedy też zaczęły się kształtować początki rzemiosła. W ślad za tym koczowniczy tryb życia ludności ustępował życiu osiadłemu, co korzystnie wpłynęło na powstawanie osad. Największe z nich znajdowały się na obszarach dzisiejszego Ciska, Gościęcina, Grudyni Wielkiej, Miejsca Odrzańskiego, Polskiej Cerekwi i Większyc. Dogodne położenie ziemi kozielskiej stało się przyczyną częstych przemarszów przez te tereny, ludów udających się na południe Europy. Zjawisko to wystąpiło szczególnie silnie w okresie wielkich wędrówek ludów (V—VI w.n.e.). W drugiej połowie pierwszego tysiąclecia naszej ery ziemię kozielską zamieszkiwała słowiańska ludność plemienia Opolan i plemienia Golęszyców. Granica między siedzibami tych plemion przebiegała mniej więcej w rejonie Komorna i Naczęsławic. W miejscowościach tych zbudowane zostały dwa duże grody obronne. W IX w. tereny dzisiejszego powiatu kozielskiego należały do państwa Wiślan, a następnie do państwa wielkomorawskiego, by wreszcie około 921 r. dostać się pod panowanie czeskie. Pod koniec panowania Mieszka I ziemie te znalazły się w granicach państwa polskiego. Nastąpiło to około 990 r.
Po połączeniu Śląska z resztą ziem polskich, ziemia kozielska dzieliła losy Śląska. Wtedy to ostatecznie umocnił się na tych terenach feudalizm. Doszło też do upowszechnienia wśród ludności chrześcijaństwa. Wojny z Niemcami i Czechami, prowadzone w obronie Śląska za panowania pierwszych Piastów, powodowały, że ziemia kozielska niejednokrotnie była widownią walk. Na ten okres czasu przypadają też początki miasta Koźla. Koźle powstało na skrzyżowaniu dróg handlowych, łączących zachodnie tereny Śląska z południową Polską oraz tereny nadbałtyckie z obszarami południowej Europy. Jako gród leżący na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych, a zarazem posiadający bardzo korzystne położenie strategiczne, Koźle stało się obiektem ataków wojsk czeskich, szczególnie za panowania Bolesława Krzywoustego. Tak było w 1108 r., kiedy to rycerze Bolesława Krzywoustego bronili się przed atakami Morawian. Koźle było wielokrotnie niszczone przez pożary, ale mimo to gród ten stał się szybko ważnym ośrodkiem gospodarczym i politycznym. Potwierdzeniem tego jest fakt utworzenia w Koźlu około 1170 r. kasztelami. W XIII w. nastąpiła lokacja niektórych wsi na prawie niemieckim, m. in. Ciska, Komorna, Maciowakrzy i Mechnicy. Koźle otrzymało prawo niemieckie prawdopodobnie w 1281 r. Od tego roku do 1355 miasto było centrum księstwa kozielsko-bytomskiego. Po otrzymaniu prawa niemieckiego Koźle zostało ufortyfikowane. Pełniło ono nadal ważną funkcję strategiczną, strzegąc przepraw na Odrze.
W roku 1327 księstwo kozielskie wraz z innymi ziemiami śląskimi dostało się pod zwierzchnictwo Czech. Rozpoczął się w ten sposób kilkuwiekowy okres pozostawania ziemi kozielskiej poza granicami państwa polskiego. Mimo przynależności do państwa czeskiego, więź ziemi kozielskiej z resztą ziem polskich była wciąż silna. Uwidoczniło się to w sferze ekonomicznej oraz kulturalnej. Odłączenie od państwa polskiego wpłynęło niekorzystnie na sytuację gospodarczą Kozielskiego. Trudności gospodarcze pogłębiły się zwłaszcza w okresie wojen husyckich, które toczyły się w I pół. XV w. Szczególnie niekorzystna była sytuacja Koźla, które w XV w. dwukrotnie spaliło się (w 1417 r. i 1454 r.) i wciąż zmieniało właścicieli. Dopiero w wieku XVI sytuacja gospodarcza miasta uległa pewnej poprawie. Powstały wtedy cechy rzemieślnicze, odbudowany został zamek, systematycznie odbywały się doroczne targi (4 grudnia). Bardzo pomyślny okres rozwoju przeżyło Koźle w początkach “XVII w. Miasto stało się wówczas ośrodkiem życia gospodarczego całej okolicy. Rozwój ziemi kozielskiej został zahamowany w okresie wojny trzydziestoletniej (1618-1648). Wtedy to poszczególne wsie zostały spustoszone przez walczące ze sobą wojska. W zupełną ruinę popadło Koźle, zdobyte i spalone w 1642 r. przez oddziały szwedzkie. Niekorzystnej sytuacji miasta nie poprawiło panowanie królów polskich – Władysława IV i Jana Kazimierza, którzy tereny te, na przeciąg kilkudziesięciu lat, uzyskali w zastaw od cesarza niemieckiego. Straty, jakie poniosła ziemia kozielska podczas wojny trzydziestoletniej, z trudem były likwidowane przez, jej mieszkańców. Właściwie dopiero w początkach XVIII w. poszczególne wsie zdołały odbudować swą gospodarkę. Miasto Koźle nie zdołało jednak wrócić do okresu świetności z pierwszych lat XVII w. Po kolejnym wielkim pożarze w 1739 r. Koźle zostało ograniczone w swym rozwoju w wyniku przekształcenia miasta w austriacką twierdzę drugiej rangi. Odtąd dalszy rozwój Koźla będzie ściśle wyznaczany przez jego wojskowy charakter.
W grudniu 1740 r. wojska pruskie niespodziewanie napadły na Śląsk, należący wówczas do wielonarodowościowej monarchii Habsburgów. Rozpoczął się okres trzech wojen śląskich. Prusacy stosunkowo łatwo opanowali tereny Śląska. Już w lutym 1741 r. została zdobyta ziemia kozielska wraz z Koźlem. Ludność (zarówno niemiecka, jak i polska) nieprzychylnie przyjęła. nowych władców z obawy przed nasileniem germanizacji i szykanami ze strony protestantów. Prusacy po opanowaniu Śląska postanowili zbudować tu cały system twierdz. Jedną z tych twierdz miało być Koźle. Realizując plany przebudowy i rozbudowy twierdzy kozielskiej, mianowano także w sierpniu 1743 r. stałego jej komendanta, co przyczyniło się do ograniczenia uprawnień władz miejskich. Wkrótce po rozpoczęciu przebudowy twierdzy kozielskiej doszło do wybuchu II wojny śląskiej. Wojskom węgierskim, walczącym w składzie armii austriackiej, udało się opanować ziemię kozielską i zdobyć Koźle. W wyniku walk, jakie rozgorzały w chwili, gdy dwudziestotysięczna armia pruska przystąpiła do oblężenia Koźla, miasto zostało prawie doszczętnie zniszczone. Prusacy po zdobyciu miasta kontynuowali budowę twierdzy. Od tej chwili Koźle na stałe przeszło we władanie Prus. Wprawdzie w czasie trzeciej wojny śląskiej wojska austriackie organizowały w 1759 r. wypady m. in. pod Koźle, ale nie wpłynęło to na losy wojny. Prusacy zdołali utrzymać Śląsk. Stan ten usankcjonował pokój podpisany 15 lutego 1763 r. w Hubertusburgu. Budowa i rozbudowa twierdzy kozielskiej niekorzystnie wpłynęły na sytuację miasta. W rezultacie obecności licznego garnizonu wojskowego (kilka tysięcy) następował upadek rzemiosła, ponieważ nie było zbytu na niektóre wyroby, a także dlatego, że rzemieślnicy wojakowi stanowili konkurencję dla rzemieślników miejskich. Zastój gospodarczy Koźla zbiega się w czasie z rozwojem produkcji przemysłowej w niektórych wsiach powiatu kozielskiego. Między innymi w 0rtowicach zostały zbudowane w 1746 r. piece do wytopu żelaza. Jeszcze wcześniej, bo już w 1719 r., powstały piece hutnicze w Miedarach (aktualna nazwa – Blachownia Śląska), gdzie także rozpoczęto produkcję blachy. Wysoki piec i walcownie istniały wtedy w Goszycach i Starej Kuźni. W Kotłami od 1776 r. znajdowała się mała walcownia i fabryka łyżek zatrudniająca 21 pracowników, którzy produkowali około 40000 tuzinów łyżek rocznie. W drugiej połowie XVIII w. szybko rozwijał się, w oparciu o fachowców sprowadzonych z Czech i Moraw, ośrodek tkacki w Borysławicach. Wieś ta przekształciła się w osiedle, które jednak w początkach XIX w. podupadło. W Pawłowiczkach rozwinął się prężny ośrodek garncarski, a w wielu miejscowościach istniały młyny i cegielnie, mające przeważnie zasięg lokalny.
Druga połowa XVIII w. charakteryzowała się potęgowaniem konfliktów społecznych na Śląsku. Widownią tych konfliktów była przeważnie wieś, gdzie wzrost pańszczyzny wywoływał nasilenie oporu ze strony uciskanych chłopów. Nieopłacalność pańszczyzny, nasilenie się oporu chłopów wobec wyzysku oraz klęski poniesione przez Prusy w latach 1806—1807 w wojnie z Francją spowodowały zniesienie poddaństwa chłopów (1807 r.) oraz przystąpienie w 1811 r. do reform uwłaszczeniowych na wsi. Reformy uwłaszczeniowe przebiegały powoli, niemniej jednak doprowadziły do nadania praw własnościowych wszystkim chłopom, co w konsekwencji przyczyniło się do rozwoju stosunków kapitalistycznych. W powiecie kozielskim jedną z pierwszych miejscowości, które uwolniły się od powinności pańszczyźnianych, była Kłodnica. Dla upamiętnienia tego faktu ludność tej wsi wzniosła w 1814 r. przydrożną kaplicę. W okresie wojny francusko-pruskiej (1806—1807) Koźle zostało otoczone przez armię francusko-bawarską, która od 23 stycznia do 9 lipca 1807 r. próbowała opanować twierdzę. Mimo wielkich strat w ludziach oraz znacznego zniszczenia miasta, twierdza nie została zdobyta. Klęski poniesione przez Prusy w wojnie z Francją w decydujący sposób wpłynęły na przyśpieszenie reform w państwie pruskim. Oprócz wspomnianych wyżej reform włościańskich przeprowadzono wtedy również reformę administracyjną. Zgodnie z zarządzeniem z dnia 30 kwietnia 1815 r. powiększono obszar powiatu kozielskiego przez przyłączenie terenów należących dotychczas do powiatu raciborskiego, strzeleckiego i toszeckiego. Pod koniec XVIII w. Koźle stało się siedzibą sądu noszącego nazwę Inkwizytoriat Stanowy, obejmującego swym zasięgiem 12 powiatów. Sąd powiatowy z siedzibą w Koźlu utworzono dopiero w 1849 r. Posiadał on prawo sądzenia mieszkańców Koźla i 176 wiosek.
Wiek XIX charakteryzował się szybkim tempem rozwoju gospodarczego na Górnym Śląsku. Rozwój ten nie ominął również powiatu kozielskiego. Przemysł tego powiatu bazował na produkcji rolnej (gorzelnie, cukrownie, browary, młyny) oraz na bogactwach mineralnych znajdujących się w powiecie lub przywożonych z innych terenów Górnego Śląska. Stosunkowo szybko rozprzestrzeniła się w powiecie uprawa ziemniaków (od lat pięćdziesiątych XVIII w.), buraków cukrowych, rzepaku (od lat trzydziestych XIX w.), a także zwiększyła się hodowla owiec. Plony osiągane przez rolników stawały się coraz lepsze, dzięki rozpowszechnianiu nawozów sztucznych. Korzystnie wpłynęła na plony także akcja drenowania pól, szczególnie intensywnie prowadzona w połowie XIX w. w Większycach, Komornie i Łężcach. Rozwój przemysłu na terenie powiatu kozielskiego nie wpłynął w większym stopniu na sytuację samego Koźla. Miasto w pierwszej połowie XIX w. właściwie nie rozwijało się. Przyczyną tego był fakt istnienia twierdzy kozielskiej. Nawet budowa kanału kłodnickiego prowadzona na przełomie XVIII i XIX w. nie przyczyniła się do rozwoju miasta, mimo że stwarzała ku temu dogodne możliwości. Do budowy kanału przystąpiono w 1792 r. pierwszy odcinek (Koźle-Rzeczyce) oddano do użytku w 1803 r., a całość ukończono w 1812 r. Kanał łączył Koźle z Zabrzem, a w późniejszym okresie, po jego pogłębieniu, Koźle z Gliwicami (odcinek Gliwice-Zabrze został zamknięty). Kilka lat po ukończeniu kanału pogłębiono Odrę, stwarzając tym samym możliwości korzystania z transportu wodnego aż po Racibórz, a nawet Chałupki.
Kozielska twierdza wpłynęła niekorzystnie również na pozycję Koźla w komunikacji kolejowej. Budowane linie kolejowe ominęły bowiem miasto. Skorzystał na tym Kędzierzyn, który w perspektywie miał stać się ważnym węzłem kolejowym, posiadającym połączenie z Opolem, Nysą, Raciborzem, Gliwicami, a potem także ze Strzelcami Opolskimi. Wprawdzie Koźle zyskało połączenie kolejowe z Nysą i Kędzierzynem (1876 r.) oraz Polską Cerekwią (1898 r.), a w następstwie tego z Baborowem, ale dworzec kolejowy zbudowany został w odległości 2 km od centrum miasta. Budowa linii kolejowych w znacznej mierze zaktywizowała region kozielski pod względem gospodarczym, ułatwiając dojazdy do pracy oraz transport surowców i towarów. Ważnym wydarzeniem w dziejach powiatu kozielskiego, a zwłaszcza samego miasta Koźla, była likwidacja twierdzy kozielskiej. Nastąpiło to w 1873 r. Zburzenie wałów obronnych i części fortyfikacji umożliwiło dalszy przestrzenny rozwój miasta. Kilkanaście lat po likwidacji twierdzy przystąpiono do budowy śródlądowego portu na Odrze. Port ten, zbudowany w latach 1891—1908, ożywił żeglugę odrzańską oraz korzystnie wpłynął na perspektywy rozwoju Koźla gdzie m. in. zbudowano w latach 1891—1899 fabrykę papieru i celulozy. Mimo że rozwój transportu i przemysłu znacznie zwiększył możliwości zatrudnienia mieszkańców powiatu kozielskiego, to jednak nie wszyscy mogli tutaj znaleźć pracę. Dlatego też pod koniec XIX i w początkach XX w. obserwuje się nasilenie emigracji zarobkowej. Część ludności opuściła powiat, udając się w poszukiwaniu pracy na teren górnośląskiego okręgu przemysłowego, względnie do centralnych Niemiec lub do państw amerykańskich. Oblicza się, że w latach 1871—1910 wyemigrowało z powiatu 31.677 osób. Rozwój przemysłu, a w okresie wcześniejszym istnienie twierdzy, przyśpieszyły napływ ludności niemieckiej na teren powiatu kozielskiego. Ludność ta stanowiła jednak zdecydowaną mniejszość w stosunku do ludności polskiej. Usiłowania władz niemieckich, zmierzające do intensyfikacji germanizacji ludności polskiej, nie dawały pożądanych przez te władze efektów. Sami Niemcy zmuszeni byli przyznać, że w drugiej połowie XIX w. Kozielskie było zamieszkane w około 80% przez ludność polską. Ludność ta stopniowo zaczęła organizować się do walki o swe prawa. Jednym z pierwszych miejscowych działaczy polskich był ks. Józef Szafranek, urodzony w Gościęcinie w 1807 r., który swą pracę zawodową rozpoczął w Grzędzinie w 1831 r.
Opór ludności polskiej przeciwko germanizacji nasilił się pod koniec XIX w. Ludność polska wytrwale kultywowała swe tradycje i język, mimo że wzmógł się ucisk narodowy. Dowodem świadczącym o polskim charakterze powiatu były rezultaty spisu ludności, przeprowadzonego l grudnia 1890 r. Według danych spisu, na każdy 1000 mieszkańców w powiecie 820 osób mówiło po polsku. Polacy mieszkający w powiecie kozielskim organizowali się w związki i stowarzyszenia o charakterze kulturalnym i gospodarczym. W sierpniu 1904 r. powstało w Koźlu Towarzystwo Gimnastyczne “Sokół”. Celem jego było popularyzowanie gimnastyki, upowszechnianie polskiej literatury oraz zaznajamianie społeczeństwa z przeszłością historyczną Polski. Rok wcześniej, tj. w 1903 r., została w Koźlu utworzona polska spółdzielnia kredytowa — Bank Ludowy. Bank ten oprócz celów gospodarczych zakładał rozbudzanie i umacnianie świadomości narodowej wśród ludności polskiej. W początkach XX w. rozwijały się także liczne kółka oświatowe i zespoły śpiewacze.
I wojna światowa, zakończona klęską Niemiec, przyniosła ludności powiatu pogorszenie sytuacji gospodarczej i nasilenie wyzysku. Czynniki te w połączeniu z wiadomościami o wybuchu rewolucji w Berlinie w listopadzie 1918 r. przyczyniły się do wzrostu nastrojów rewolucyjnych w mieście Koźlu i jego okolicach. Wzburzona ludność zaatakowała sąd i więzienie. Wkrótce potem powstały w Koźlu rady: Żołnierska i Robotnicza, a następnie Chłopska.
Wraz z radykalizacją społeczną ludności rozwijała się polska działalność narodowa. Polacy uświadomili sobie możliwość przyłączenia Śląska do odrodzonego państwa polskiego. W styczniu 1919 r. rozpoczęła działalność Polska Organizacja Wojskowa. W kwietniu liczyła ona na terenie powiatu kozielskiego już 600 ludzi. Oddziały POW stanowiły na Górnym Śląsku znaczną siłę, zdolną do wywalczenia, przy szerokim poparciu ze strony miejscowej ludności polskiej, wolności dla Górnego Śląska, pod warunkiem, że walka zostanie podjęta bez ociągania się i czekania na pomyślną decyzję konferencji pokojowej. Szczególnie korzystna sytuacja zaistniała wiosną 1919 r., kiedy Niemcy nie byli jeszcze przygotowani do odparcia ewentualnego ataku Polaków. Kierownictwo POW nie zdecydowało się jednak na powstanie. Dopiero gdy stało się jasne, że Polska nie otrzyma Śląska, POW dała rozkaz powstania. Termin rozpoczęcia walki wyznaczono na noc z 22 na 23 czerwca 1919 r. Rozkaz ten jednakże został w ostatniej chwili odwołany. Do oddziałów kozielskich rozkaz odwołujący powstanie dotarł za późno;. Dlatego powstańcy kozielscy podjęli samotną walkę, zakończoną wkrótce klęską. Pierwsze powstanie śląskie rozpoczęło się dopiero dwa miesiące później i nie objęło swym zasięgiem powiatu kozielskiego. Kozielskie nie było widownią także i drugiego powstania śląskiego z sierpnia 1920 r. Niekorzystny wynik plebiscytu z 20 marca 1921 r., spowodowany głównie nie przebierającym w środkach terrorem niemieckim, przyśpieszył przygotowania do III powstania śląskiego. Powstanie to wybuchło w nocy z 2 na 3 maja 1921 r. Celem powstańców kozielskich było opanowanie prawobrzeżnej części powiatu wraz ze znajdującym się na tym terenie Kędzierzynem. Powstańcy opanowali Kędzierzyn już 3 maja we wczesnych godzinach porannych. Jednakże brak koordynacji między poszczególnymi oddziałami powstańczymi ułatwił Niemcom odzyskanie tego ważnego węzła komunikacyjnego. Ponowne opanowanie Kędzierzyna przez powstańców nastąpiło 9 maja. Następnego dnia zdobyli oni Przystań Kozielską. Opanowanie przez powstańców prawobrzeżnej części powiatu umożliwiło tworzenie na tych terenach administracji polskiej. W kilkunastu miejscowościach (m. in. w Cisowej, Bierawie, Kędzierzynie, Kłodnicy, Lenartowicach, Starym Koźlu, Sławięcicach, Przystani Kozielskiej i Starej Kuźni) powołano polskie zarządy gminne. Po skoncentrowaniu wojsk Niemcy zaatakowali pozycje powstańców, opanowując w pierwszych dniach czerwca Cisową, Łąki Kozielskie, Wielmierzowice, Januszkowice, Raszową, Sławięcice i Stare Koźle. 4 czerwca wobec groźby otoczenia, Polacy wycofali się z Kędzierzyna. Wkrótce potem na całym froncie działań powstańczych nastąpiło zawieszenie broni. W październiku 1921 r. Rada Ambasadorów mocarstw zachodnich podjęła decyzję o podziale Śląska. Powiat kozielski wraz z większą częścią Górnego Śląska pozostał po stronie niemieckiej. Dla Polaków zamieszkujących te ziemie nastały trudne lata.
Pod względem gospodarczym lata dwudzieste i początek lat trzydziestych były w Kozielskiem okresem wyraźnego zastoju. Przy braku poważniejszych inwestycji przemysłowych występowało znaczne bezrobocie i związana z tym emigracja zarobkowa. Wyrazem niezadowolenia mas robotniczych z ówczesnej sytuacji były m. in. wzrastające wpływy Komunistycznej Partii Niemiec. Dopiero w ostatnich latach przed II wojną światową nastąpiło ożywienie gospodarcze związane z budową Kanału Gliwickiego (1934—1938) i dużego kombinatu paliw syntetycznych w rejonie Kędzierzyna-Blachowni, wznoszonego z inicjatywy władz hitlerowskich w ramach przygotowań do agresywnej wojny. Bezpośrednio po zakończeniu trzeciego powstania Niemcy stosowali brutalny terror wobec działaczy polskich, a w szczególności wobec działaczy plebiscytowych i uczestników powstania. Terror nie złamał jednak Polaków, o czym świadczy odrodzenie się polskiego życia narodowego. Koncentrowało się ono głównie w miejscowościach leżących wzdłuż Odry, przede wszystkim w Cisku, Bierawie, Dziergowicach, Łanach, Roszowickim Lesie i Starym Koźlu.
W lutym 1924 r. działacze polscy powołali do życia sekretariat powiatowy Związku Polaków w Niemczech. Siedzibą jego był gmach Banku Ludowego w Koźlu. Oddziały terenowe Związku Polaków w Niemczech istniały w Cisku, Bierawie, Dziergowicach, Łanach, Roszowickim Lesie i Starym Koźlu. Związek reprezentował interesy ludności polskiej wobec władz niemieckich oraz kultywował język i polskie tradycje narodowe. Kierował on również pracą organizacji i towarzystw gospodarczych, kulturalnych i oświatowych. Dużo uwagi poświęcał także pracy z młodzieżą, zdając sobie sprawę, że młodzież zadecyduje o utrzymaniu polskości na tych terenach. Dzięki staraniom kozielskich działaczy Związku Polaków w Niemczech utworzono w powiecie trzy polskie biblioteki: w Koźlu, Cisku i Dziergowicach. W Cisku znajdowała się także polska świetlica. W wielu miejscowościach istniały polskie chóry, z których chór “Echo” w Cisku i chór ,,Jutrzenka” w Dziergowicach przetrwały najdłużej i uzyskały największą popularność wśród ludności polskiej. Spośród organizacji polskich, skupiających w swych szeregach młodzież, na uwagę zasługuje Związek Młodzieży Polskiej na Śląsku Opolskim (istniał od 1924 r.). Organizacja ta od 1929 r. występowała pod nazwą Związek Polsko-Katolickiej Młodzieży. Oprócz oddziału powiatowego działały również dwa koła terenowe tej organizacji — w Cisku i Dziergowicach. Z organizacji gospodarczych, zrzeszających ludność polską, szczególną rolę odgrywały: kontynuujący swą dotychczasową działalność Bank Ludowy, Spółdzielnia Zaopatrzenia i Zbytu ,,Rolnik” oraz Związek Kółek Rolniczych Górnego Śląska (od 1930 r. noszący nazwę Górnośląskie Zjednoczenie Rolników). Ważnym odcinkiem działalności Związku Polaków w Niemczech była walka o utworzenie polskich szkół. Pierwsza polska szkoła mniejszościowa została otwarta l kwietnia 1924 r. w Roszowickim Lesie. Na skutek nacisku władz niemieckich uległa ona jednak likwidacji już w tym samym roku. l maja 1925 r., po długich staraniach, powołano do życia polską szkołę w Cisku. Szkoła ta, mimo szykan wobec rodziców posyłających do niej swoje dzieci, przetrwała do 1929 r. Po jej likwidacji zorganizowano w Cisku polską szkołę prywatną.
W szeregach Związku Polaków w Niemczech i innych organizacji polskich znajdowali się tylko najbardziej uświadomieni narodowo przedstawiciele ludności polskiej. Nie sposób tu wymienić wszystkich działaczy polskich, gdyż było ich wielu. Do najbardziej zasłużonych w walce o umacnianie polskości w powiecie kozielskim należeli: Józef Planetorz, Juliusz Jacek, Antoni Stefanides, Józef Gralla, ks. Jan Melz i Antoni Karkosz. Lata międzywojenne były okresem wielkiego naporu germanizacyjnego. Polskość tych terenów starano się zniszczyć wszelkimi sposobami. Brutalnie szykanowano ludność polską, germanizowano polskie nazwy miejscowości i polskie nazwiska, a potem zaczęto wysiedlać działaczy i ich rodziny z powiatu lub osadzać ich w obozach i więzieniach.
Szczególnie trudny dla Polaków był okres II wojny światowej. Sukcesy wojsk hitlerowskich oraz krwawa rozprawa z działaczami polskimi wpłynęły początkowo przygnębiająco na ludność polską i zahamowały, a nawet zlikwidowały działalność polskich związków i towarzystw. Przejawem wrogiego stosunku władz niemieckich do narodu polskiego i innych narodów (szczególnie słowiańskich) było okrutne traktowanie więźniów i jeńców. Wielu z nich znalazło śmierć w obozach zlokalizowanych w rejonie Blachowni i Sławięcic. Więźniowie tych obozów pracowali przy rozbudowie zakładów chemicznych w Kędzierzynie i Blachowni, gdzie produkowano paliwa syntetyczne dla potrzeb armii niemieckiej. Z powodu nieludzkich warunków bytowania i katorżniczej pracy ginęli tu masowo przedstawiciele wielu narodowości. W latach II wojny światowej na terenie powiatu kozielskiego przebywali Polacy skierowani tu na przymusowe roboty. Kontakty miejscowych Polaków z przybyszami z okupowanej Polski wpłynęły korzystnie na częstotliwość używania języka polskiego przez mieszkańców ziemi kozielskiej. Przybysze stawali się często inicjatorami zakładania komórek partii politycznych i organizacji wojskowych, takich jak np. Polska Partia Robotnicza, Armia Ludowa czy Armia Krajowa. Komórki tych organizacji istniały w miejscowościach położonych wokół Kędzierzyna. Rok 1945 to rok powrotu ziemi kozielskiej do Polski. Tereny te wyzwoliły wojska I Frontu Ukraińskiego, dowodzone przez marszałka Iwana Koniewa. Część powiatu została wyzwolona w wyniku operacji wiślańsko-odrzańskiej, przeprowadzonej w dniach od 12 stycznia do pierwszych dni lutego 1945 r. W końcowym okresie realizacji tej operacji wojska radzieckie uchwyciły przyczółek po lewej stronie Odry w rejonie Polskiej Cerekwi. Przyczółek ten, mimo ataków niemieckich, został utrzymany. Lewobrzeżną część powiatu wyzwolono w trakcie trwania operacji “opolskiej” (15—31 marca 1945 r.). Kędzierzyn wyzwoliły w dniu 31 stycznia 1945 r. jednostki 21 Armii dowodzonej przez gen. płka D. Gusiewa oraz l Samodzielny Korpus Kawalerii Gwardii dowodzony przez gen. lejtn. W. Baranowa. Koźle uzyskało wolność 18 marca 1945 r., wyzwoliły je oddziały 59 Armii dowodzonej przez gen. płka J. Korownikowa i 31 Samodzielny Korpus Pancerny pod dowództwem gen. mjra wojsk pancernych G. Kuzniiecowa.
Ziemia kozielska powróciła do Polski zniszczona i wyludniona. Olbrzymie połacie powiatu (21,1 tyś. ha na ogólną powierzchnię 67 tyś. ha) były zaminowane. Pas pól minowych ciągnął się wzdłuż Odry. Szczególnie dużo min znajdowało się na polach w Chróstach, Ostrożnicy, Gierałtowicach, Polskiej Cerekwi, Ciężkowicach, Łanach, Witosławicach i Dzielnicy. W rezultacie wojny powiat stracił około 53% trwałych dóbr materialnych. Z ogólnej liczby 10 887 budynków mieszkalnych i gospodarczych, częściowemu lub całkowitemu zniszczeniu uległo 7275 budynków. Były wioski, gdzie większość gospodarstw została prawie doszczętnie spalona. Najgorzej pod tym względem przedstawiała się sytuacja w Mechnicy, Długomiłowicach, Raszowej, Kotłami, Starej Kuźni i Ortowicach. Prawie całkowicie zdewastowany był park maszynowy kozielskiego rolnictwa. W gruzach leżały zakłady przemysłowe powiatu kozielskiego. Całkowicie zburzone były: fabryka celulozy i papieru w Koźlu-Porcie, fabryka i odlewnia “Danz” w Koźlu-Porcie, cukrownia w Polskiej Cerekwi. Zostały zdemontowane: fabryka papieru w Kłodnicy, zakłady w Blachowni oraz zakłady w Kędzierzynie (które oprócz tego uległy zniszczeniu). Zrujnowane były drogi i mosty. Ogromnych zniszczeń doznały obiekty szkolne, z których w 1945 r. do natychmiastowego użytku nadawały się jedynie trzy. Zdewastowane były obiekty kulturalne. Rodzima ludność polska zmuszona została przez władze hitlerowskie do opuszczenia swych domów i ewakuowania się na zachód. Zarządzenia w tej sprawie były niejednokrotnie wydawane w ostatniej chwili, stąd też ewakuowana ludność trafiała często w samo centrum działań wojennych. Po przejściu frontu ludność ta stopniowo wracała do swych -rodzinnych miejscowości. Wyzwolenie powiatu kozielskiego nie oznaczało natychmiastowego przejęcia tych terenów przez administrację polską. Przyczyną tego była bezpośrednia bliskość frontu. Dopiero gdy front przesunął się dalej na zachód, wojskowe władze radzieckie przekazały Kozielskie władzom polskim. Przejmowanie władzy odbyło się w dwóch etapach. Prawobrzeżną część Opolszczyzny, w tym również część powiatu kozielskiego, przejęły władze polskie 18 marca, a lewobrzeżną część 15 kwietnia 1945 r. Powiat kozielski został przejęty przez specjalną grupę operacyjną, która przybyła tu 23 marca 1945 r. Ponieważ wyzwolone kilka dni wcześniej Koźle znajdowało się w bezpośredniej bliskości frontu, członkowie grupy operacyjnej, kierowani przez starostę powiatowego Franciszka Ciupkę, zatrzymali się w Kędzierzynie. 24 kwietnia 1945 r., po uzyskaniu zgody radzieckiego komendanta wojennego, organizatorzy władzy polskiej przenieśli się do Koźla. Po objęciu władzy przystąpiono przede wszystkim do organizowania administracji terenowej i posterunków Milicji Obywatelskiej. W ciągu kilku dni utworzono Komendę Powiatową MO w Koźlu, komisariaty MO w Koźlu i Kędzierzynie oraz posterunki w Kłodnicy, Bierawie i Polskiej Cerekwi. Do lata 1945 r. zostały powołane do życia powiatowe organa działających wówczas partii politycznych i organizacji młodzieżowych. 11 lipca 1945 r. ukonstytuował się Komitet Powiatowy PPR. Pierwszym sekretarzem KP PPR został Henryk Zarychta.
Z dnia na dzień normalizowało się życie w powiecie kozielskim. Otwierano sklepy, uruchamiano zakłady usługowe i drobne zakłady produkcyjne, a także organizowano transport i służbę zdrowia. 22 lipca 1945 r. otwarto żeglugę na Odrze. W styczniu 1946 r. uruchomiono linię kolejową Koźle-Baborów. Bujnie rozwijało się życie kulturalne, systematycznie przybywało świetlic, reaktywowano polskie chóry i zespoły działające niegdyś na ziemi kozielskiej. Między innymi w Dziergowicach wznowił działalność chór “Jutrzenka”. Od sierpnia 1945 r. nad upowszechnieniem oświaty i kultury pracuje Powiatowy Dom Kultury w Koźlu. Dużo energii i osobistego zaangażowania włożyli nauczyciele w organizację szkolnictwa. 16 kwietnia 1945 r. otwarto pierwszą szkołę podstawową w Lenartowicach. Następnego dnia otwarto szkoły w Cisowej i Łąkach Kozielskich, a wkrótce potem w innych miejscowościach. 15 czerwca 1945 r. rozpoczęło działalność Państwowe Gimnazjum i Liceum w Koźlu. W 1946 r. uruchomiono w Sławięcicach Młodzieżowy Ośrodek Szkoleniowy, a w Większycach Uniwersytet Ludowy. Okres tworzenia władzy polskiej w powiecie kozielskim ostatecznie zakończył się w 1946 r., kiedy to zorganizowano rady narodowe. 28 maja 1946 r. odbyło się pierwsze posiedzenie Powiatowej Rady Narodowej. Jej przewodniczącym został Edward Wilczek. Do końca listopada 1946 r. w Koźlu i wszystkich gminach zostały powołane rady narodowe odpowiednich szczebli. Równolegle z organizowaniem administracji, szkolnictwa i odbudową życia gospodarczego postępowała akcja osiedleńcza ludności napływowej i weryfikacja polskiej ludności rodzimej. Celem akcji weryfikacyjnej było stwierdzenie, kto spośród dotychczasowych mieszkańców ziemi kozielskiej jest Polakiem, a kto nim nie jest. Rozstrzygnięcie tego problemu było bardzo trudne, mimo to przy pomocy byłych działaczy Związku Polaków w Niemczech udało się weryfikację przeprowadzić właściwie. W jej rezultacie przyznano obywatelstwo polskie 64 785 osobom spośród ludności rodzimej. Do Niemiec wyjechało wtedy lub zostało przymusowo wysiedlonych niewiele ponad 5 tyś. osób. Z akcją weryfikacyjną splatała się akcja osiedleńcza. Od maja 1945 r. na teren powiatu zaczęły napływać transporty osadników, głównie Polaków z terenów zabużańskich (w przeważającej mierze z Ukrainy). Poza tym przybywali też żołnierze formacji polskich walczących w czasie drugiej wojny światowej na frontach zachodniej Europy i Afryki, reemigranci z Francji, Belgii i Niemiec, Polacy mieszkający w Rumunii oraz przesiedleńcy z centralnej Polski. Ludność napływową przyjmowały punkty etapowe “Wschód” i “Zachód”, utworzone przez kozielski oddział Państwowego Urzędu Repatriacyjnego.
Szybko okazało się, że powiat kozielski, zamieszkały w przytłaczającej większości przez rodzimą ludność polską, nie może przyjąć wszystkich chętnych do osiedlenia się na tym terenie. Dotyczyło to zwłaszcza rolników. Należało zatem przesiedlić nadmiar osadników na inne tereny Polski zachodniej i północnej, względnie osiedlić ich w rozparcelowanych majątkach obszarniczych. Dokonano tego w latach 1946—1947. Rozwiązując sprawy związane z osadnictwem przeprowadzono zarazem reformę rolną. W wyniku tej reformy powiększyły również swe gospodarstwa 4393 rodziny polskiej ludności rodzimej. W wyniku wielkich przeobrażeń, jakich widownią po II wojnie światowej była Opolszczyzna, doszło do zetknięcia się na tym terenie różnych grup ludności, a mianowicie: polskiej ludności rodzimej, repatriantów, przesiedleńców z Polski centralnej i reemigrantów. Członkowie jednej grupy ludności nie zawsze orientowali się w przeszłości historycznej, zwyczajach i tradycjach innej. Stąd też dochodziło czasem do pewnych nieporozumień między ich przedstawicielami. Nieporozumienia te jednak stopniowo zanikały dzięki akcji wyjaśniającej ze strony władz administracyjnych, partii politycznych (szczególnie Polskiej Partii Robotniczej), organizacji młodzieżowych i społecznych oraz szkół. Ważne wydarzenia polityczne pierwszych lat powojennych konsolidowały społeczeństwo. Do takich wydarzeń zaliczyć trzeba referendum przeprowadzone 30 czerwca 1946 r. oraz wybory do Sejmu Ustawodawczego z 19 stycznia 1947 r. W obydwu głosowaniach olbrzymia większość mieszkańców ziemi kozielskiej poparła stanowisko bloku stronnictw demokratycznych.
Bardzo ważnym zagadnieniem, decydującym o rozwoju ekonomicznym powiatu, była kwestia odbudowy przemysłu. Mimo doceniania wagi tego zagadnienia, władze powiatowe czy wojewódzkie nie mogły zaraz po wyzwoleniu przystąpić do odbudowy zakładów przemysłowych znajdujących się w powiecie, bowiem możliwości państwa były niewspółmiernie małe w porównaniu z olbrzymimi potrzebami inwestycyjnymi zniszczonego kraju. Dlatego początkowo ograniczano się do porządkowania terenów fabrycznych, przygotowując je do przyszłej odbudowy. Jedynym większym zakładem uruchomionym już w 1947 r. była Cukrownia “Cerekiew” w Polskiej Cerekwi. Odbudowa, a właściwie budowa pozostałych zakładów realizowana była w okresie planu 6-letniego (19’50—1955) i w latach następnych. W efekcie odbudowy i rozbudowy istniejących zakładów produkcyjnych a przede, wszystkim budowy nowych, w powiecie kozielskim ukształtował się potężny ośrodek przemysłowy, którego centralne ogniwo stanowią Kędzierzyńskie Zakłady Przemysłu Azotowego w Kędzierzynie, Zakłady Chemiczne “Blachownia” w Blachowni Śląskiej i Instytut Ciężkiej Syntezy Organicznej w Blachowni Śląskiej. Z innych zakładów przemysłowych na uwagę zasługują: Elektrownia w Blachowni Śląskiej, Zakłady Budowy i Remontów Urządzeń Chemicznych “Metalchem”, Kozielska Fabryka Maszyn i Kozielska Stocznia Rzeczna. Oprócz przemysłu chemicznego, który odgrywa w powiecie rolę dominującą, rozwija się tutaj również przemysł materiałów budowlanych, przemysł spożywczy, drzewny, odzieżowy i włókienniczy, przemysł elektrotechniczny oraz w mniejszym rozmiarze przemysł skórzany i poligraficzny. Tak znaczna różnorodność przemysłu jest zjawiskiem korzystnym, ponieważ stwarza możliwości zatrudnienia różnych grup zawodowych. Przemysł wywiera bardzo poważny wpływ na życie gospodarcze, społeczne i polityczne powiatu. Jest czynnikiem przyśpieszającym urbanizację regionu kozielsko-kędzierzyńskiego, aktywizuje zawodowo ludność, rodzi wiele inicjatyw gospodarczych i kulturalnych. Obok szybkiego rozwoju przemysłu odnotowuje się w powiecie kozielskim rozwój rolnictwa. Postępująca mechanizacja i chemizacja w rolnictwie, a także upowszechnienie oświaty rolniczej spowodowały przekroczenie w początkach lat sześćdziesiątych przedwojennego poziomu plonów czterech zbóż z jednego hektara oraz przedwojennej obsady zwierząt w każdej dziedzinie hodowli. W zakresie hodowli bardzo pozytywne zjawiska dały się zaobserwować zwłaszcza w latach 1971—1972, kiedy to zaznaczył się szybki wzrost pogłowia trzody chlewnej i bydła.
Dynamiczny rozrost przemysłu i rolnictwa zaważył na rozwoju powiatu w innych dziedzinach. Bardzo szybko rozwinęło się szkolnictwo podstawowe i średnie. Poprzez rozbudowę szkolnictwa, szczególnie zawodowego, stworzono absolwentom szkół podstawowych (w 98 procentach) warunki kontynuowania nauki w zasadniczych szkołach zawodowych, średnich szkołach technicznych i liceach ogólnokształcących. Zorganizowano także (w 1961 r.) punkt konsultacyjny Politechniki Śląskiej, co bardzo korzystnie wpłynęło na możliwości zdobywania najwyższych kwalifikacji przez pracowników zatrudnionych w zakładach przemysłowych powiatu.
Uzyskano znaczne sukcesy w zakresie ochrony zdrowia. Poprawiła się baza lecznictwa zamkniętego, zwiększyła liczebność personelu medycznego; opieką lekarską objęto całą ludność mieszkającą w powiecie. W celu stworzenia mieszkańcom powiatu odpowiednich warunków do wypoczynku zbudowano sztuczne lodowisko w Kędzierzynie “Azotor”, halę widowiskowo-sportową w Kędzierzynie, baseny kąpielowe w Koźlu, Kędzierzynie i Blachowni Śląskiej, kąpielisko w Większycach, stadiony sportowe w Reńskiej Wsi, Cisowej i Kłodnicy, krytą pływalnię w Kędzierzynie oraz ośrodek wczasów niedzielnych i sportów wodnych w Januszkowicach. Zbudowano również Zakładowy Dom Kultury “Chemik” w Kędzierzynie, uruchomiono kilkadziesiąt klubów i świetlic, wyremontowano budynek Powiatowej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Koźlu oraz stworzono dobrą bazę pozostałym bibliotekom i punktom bibliotecznym. Zbudowano lub zmodernizowano wiele sal kinowych. W latach 1950—1972 systematycznie unowocześniano i rozbudowywano placówki handlowe, zakłady gastronomiczne i punkty usługowe. Bardzo poważnym osiągnięciem powiatu jest rozwój komunikacji. Siecią komunikacji autobusowej objęto prawie cały powiat, zmodernizowano dworce, przystanki i stacje kolejowe, zelektryfikowano trakcję kolejową. l maja 1969 r. uruchomiono miejską komunikację samochodową, integrując w ten sposób w zakresie komunikacji: Koźle, Kłodnicę, Kędzierzyn i Blachownię Śląską.
Dużo uwagi poświęcono budownictwu mieszkaniowemu na wsi i w mieście. Rozbudowano Kędzierzyn, przekształcając ten ośrodek z kilkutysięcznego osiedla w czterdziestotysięczne miasto. Efektem rozbudowy Kędzierzyna było uzyskanie praw miejskich w 1951 r. Zarówno w Koźlu. jak i w Kędzierzynie rozbudowano i unowocześniono urządzenia komunalne (sieć gazową, wodociągową, elektryczną i kanalizacyjną). W znacznej mierze podniesiono estetykę wsi i miast, remontując nawierzchnie jezdni i chodników, likwidując ruiny i odnawiając elewacje budynków. Bardzo dużo w zakresie estetyki zyskało Koźle w okresie obchodów swego osiemsetlecia (9—16 VI 1963 r.). Obchody “Dni Ziemi Kozielskiej” w 1968 r. stały się kolejną okazją do dalszych prac nad porządkowaniem wsi i miast powiatu. Podobną okazję stworzył udział powiatu w festiwalu powiatów zorganizowanym przez ,,Trybunę Opolską” i Wydział Kultury PWRN w 25-lecie powrotu Opolszczyzny do Macierzy (10 V 1970 r.). Pracą wszystkich mieszkańców ziemi kozielskiej zdołano rozbudować gospodarkę i kulturę na terenie powiatu, realizując w całej pełni popularne hasło: “Ziemia kozielska — piękna, bogata i gospodarna”.

Zabrze

Pierwsza wzmianka o Zabrzu zapisana została w „Rejestrze Ujazdu” (Registrum Wyasdense), dokumencie powstałym bądź pod koniec XIII wieku (lata 1290-1295), bądź na przełomie XIII/XIV wieku (lata 1295-1305). Zabrze występuje w nim pod nazwą „Sadbre”, która oznacza miejsce za debrami, czyli porosłymi dołami z płynącym wśród wzgórz strumieniem. Wcześniejsza teoria jakoby nazwa Zabrze powstała od określenia osady „za brzegiem”, w której to nazwie z czasem zatarła się końcówka, zastała w ostatnich latach odrzucona. W początkach istnienia wioski jej usytuowanie było niezwykle malownicze. Na pagórkowatym terenie wokół osady rosły bory i dąbrowy. Obszar Zabrza wynosił w tym czasie 60 dużych łanów, czyli1452 hektary. Część stanowiły ziemie uprawne, część lasy i grzęzawiska. Zabudowania wsi rozciągały się długim rzędem wzdłuż drogi wiodącej w kierunku zachodnim do Gliwic, a we wschodnim do wymienionego w tym samym Rejestrze Zaborza. Już w 1354 roku w Zabrzu znajdował się drewniany kościół pw. św. Andrzeja Apostoła. Mieszkańcy Zabrza, jak i pobliskich okolic, żyli głównie z uprawy roli. Z czasem poczesne miejsce zajęła uprawa chmielu. Na granicy Gliwic i Zabrza leżało wielkie „Chmielnicisko”, o którego posiadanie toczyły one zawzięty spór w XVII wieku. Miejscowi chłopi uprawiali także len, który przędziono i tkano domowym sposobem. Najstarszą dzielnicą Zabrza są Biskupice, po raz pierwszy wymienione w 1243 roku w dokumencie księżnej Violi jako „ville […] Biscupici circa Bitom”. Powstały one jakiś czas wcześniej, ich obszar wynosił 66 małych łanów, to jest 1108,6 ha. Biskupice należały do Ujazdu, włości biskupa wrocławskiego. We wspomnianym wyżej „Rejestrze Ujazdu” wymieniono też po raz pierwszy, jako już wtedy istniejące, obecne dzielnice Zaborze i Grzybowice oraz Rokitnicę Zachodnią. Dokument dotyczący pobierania dziesięciny wystawiony około 1310 roku wspomina z kolei po raz pierwszy o Rokitnicy Wschodniej. Obie Rokitnice usytuowane były w dolinie Potoku Żernickiego, wzdłuż którego przebiegała granica między diecezją krakowską i wrocławską. Wobec tego podziału Rokitnica Wschodnia należała do księstwa bytomskiego i parafii miechowickiej, Rokitnica Zachodnia zaś do Toszka i parafii wieszowskiej. W 1311 roku w dyplomie księcia Siemowita pojawiła się pierwsza wzmianka o Mikulczycach („Dobeslao de Miculczicz, militibus”). Tak w Rokitnicy, jak i w Mikulczycach zachowały się ślady średniowiecznych rezydencji możnowładczych. Pierwsze informacje o Makoszowach pochodzą z „Rejestru wolnych chłopów ziemi bytomskiej” zapisanego w 1498 roku. I w tym wypadku mowa jest o istniejącej już od jakiegoś czasu wiosce, w której znajdowała się karczma i młyn. W latach 1327-1331 księstwa śląskie podporządkował sobie król czeski Jan Luksemburczyk. Dwa stulecia później, w 1526 roku po bitwie pod Mohaczem, Śląsk wraz z Czechami przeszedł pod panowanie Habsburgów. W tym czasie stara wieś Zabrze rozwijała się bardzo nieznacznie. W 1570 roku właścicielem Zabrza został szlachcic czeski, Szambor Dluhomil. Wkrótce wypędził on 6 kmieci, zagarnął ich pola i lasy, a następnie wybudował drewniany dwór, który kazał nazywać zamkiem. W następnych latach tereny te nękane były wojnami, zarazami i powodziami. W 1672 roku we wsi Zabrze mieszkały 483 osoby, w tym tylko 72 dorosłych mężczyzn. Po ponad 50 latach, w 1724 roku w Zabrzu było 75 gospodarstw zamieszkałych przez 526 mieszkańców. W tym czasie jego właścicielem był Johann Bernard III von Praschma, który oprócz rozwoju dominium, założył także przy zachodniej granicy wsi piec hutniczy z małym domkiem. Wspominają o nim po raz pierwszy w 1725 roku zabrzańskie księgi parafialne. Sześć lat później była tam już kolonia nazywana Zabrze Hammer albo Kuźnica. Powstała ona przy obecnej ul. L. Kondratowicza, na południe od ul. J. Pestalozziego. W niedługim czasie na drugim końcu ul. L. Kondratowicza, przy skrzyżowaniu z obecną ul. Wolności wybudowana została druga kolonia – Gwozdek. Nieco wcześniej w pobliżu Makoszów powstał przysiółek Wymysłów, o którym metryki przyszowickie wzmiankują w 1719 roku. Rozwinął się on wzdłuż obecnej ul. Lubuskiej i z czasem włączony został do Makoszów. W 1740 roku król Prus Fryderyk II wkroczył na Śląsk i w ciągu kilku tygodni zajął Śląsk Dolny i znaczne obszary Śląska Górnego. Wojna z Austrią zakończyła się w 1742 roku pokojem we Wrocławiu, w którym Austria zrzekła się na rzecz Prus Dolnego i Górnego Śląska z wyjątkiem Śląska Cieszyńskiego i Opawskiego. W ramach wprowadzania nowego podziału administracyjnego Śląska w 1743 roku utworzono m.in. powiaty bytomski i toszecki. W skład tego pierwszego weszły miasta Bytom i Tarnowskie Góry oraz 63 wioski, w tym także Biskupice, Makoszowy, Mikulczyce, Rokitnica Wschodnia, Zaborze i Zabrze wraz z istniejącymi w tym czasie koloniami i przysiółkami. Powierzchnia nowo powstałego powiatu wynosiła w przybliżeniu 645 km2. Jedynie Grzybowice i Rokitnicę Zachodnią włączono do powiatu toszeckiego. Z powodu zubożenia i wyludnienia sporej części Górnego Śląska na skutek opuszczenia wielu gospodarstw chłopskich rząd pruski starał się obsadzić wszystkie opuszczone zagrody. W samym powiecie bytomskim było ich około 340, czyli blisko 1/6 wszystkich istniejących. Fryderyk II, rozporządzeniem z 1764 roku, nałożył na właścicieli majątków obowiązek obsadzania opuszczonych gospodarstw nawet przymusowo. Do 1770 roku na całym Śląsku powstało 36 nowych osiedli i około 3000 nowych gospodarstw, częściowo zlokalizowanych w starych wsiach. Aby zachęcić właścicieli majątków ziemskich, król Prus deklaracją z 28 sierpnia 1773 roku zagwarantował im 150 talarów za każde nowo powstałe na ich gruntach gospodarstwo chłopskie. Dokument określał, że nowa kolonia powinna mieć od 6 do 20 zagród, a kolonistami na Górnym Śląsku powinni być Niemcy z zachodnich prowincji Prus. Deklaracja gwarantowała kolonistom wolność osobistą oraz prawo dziedziczenia zagrody i majątku. Ponadto mieli otrzymać dom mieszkalny i niezbędne zabudowania, a także sprzęt rolniczy, bydło i ziarno na zasiew. Dopiero po ośmiu latach mieli płacić roczną dzierżawę. Kolonizacja w Zabrzu wiąże się bezpośrednio z osobą Mathiasa von Wilczek, właściciela dóbr zabrzańskich w latach 1769-1790. Początkowo zamierzał on założyć na swoich gruntach dwie nowe wsie. Jedna z nich, większa, miała powstać na północ od Bielszowic. Druga, mniejsza, planowana była tuż przy samym Zabrzu. Ostatecznie w ciągu trzech lat na terenach należących do dominium zabrzańskiego powstało sześć kolonii. Jako pierwszy, na południe od Zaborza, powstał w 1774 roku Paulsdorf, czyli Pawłów, nazywany później Dolnym. Jego nazwa nadana została na cześć syna Wilczka, Pawła. W tym samym 1774 roku przystąpiono do budowy kolonii w południowej części majątku Zabrze. Nowa kolonia nazywała się początkowo Dorotheenkolonie bei Zabrze, ale w 1781 roku otrzymała urzędową nazwę Dorotheendorf. Nazwana tak została na cześć żony Macieja Wilczka, Doroty. W 1775 roku rozpoczęto budowę kolonii w sąsiedztwie zabrzańskiego zamku. Nazywana była Sand Kolonie (Kolonia Piaskowa), bądź Schloss Kolonie (Kolonia Zamkowa). Z czasem uzyskała urzędową nazwę Klein Zabrze, czyli Małe Zabrze. W 1776 roku na tyłach zabrzańskiej kuźni powstało kolejne osiedle, nazwane na cześć jego założyciela Mathiasdorfem, czyli Maciejowem. W tymże samym roku powstał Pawłów Górny oraz położony na zachód od niego Kunzendorf, po polsku zwany Kończycami. Poszczególne kolonie liczyły w 1871 roku: Dorota – 10 zagród i 10 kolonistów; Kończyce – 14 zagród i 14 kolonistów; Maciejów – 20 zagród i 20 kolonistów; Małe Zabrze – 12 zagród i 12 kolonistów; Pawłów Dolny – 19 zagród i 16 kolonistów; Pawłów Górny – 16 zagród i 13 kolonistów. W tym samym czasie, co kolonie zabrzańskie Macieja Wilczka, na zachód od Grzybowic powstały dwie kolonie. W 1775 roku kolonię Marienau, czyli Niwę Marii, zaś w 1776 roku wybudowano kolonię Philippsdorf, czyli Wieś Filipa. Wprawdzie już w początkach XVIII wieku na zachodniej granicy Zabrza istniała mała Kuźnica, a w roku 1785 Maciej Wilczek próbował ją rozbudować, lecz dopiero odkrycie pomiędzy Zaborzem i Pawłowem bogatych złóż węgla kamiennego zadecydowało o rozwoju przemysłowym i urbanistycznym tych terenów. Odkrycia tego dokonał 24 listopada 1790 roku Salomon Izaak z Brabantu. Już w 1791 roku ruszyło wydobycie węgla w płytkich szybach, które dały początek późniejszej kopalni „Królowa Luiza”. Równie ważne było powstanie dróg komunikacyjnych. W latach 1792-1822 zbudowano Kanał Kłodnicki będący przedłużeniem Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej. Zaczęto ja drążyć w czerwcu 1799 roku i ukończono dopiero w październiku 1863 roku. Sztolnia ciągnęła się od kopalni „Król” w Królewskiej Hucie (obecnie Chorzów) do kopalni „Królowa Luiza” w Zaborzu i dalej do wylotu przy dzisiejszej ul. K. Miarki. Zadaniem sztolni było odwadnianie obu kopalni, zaś zaczynający się u jej wylotu kanał miał służyć do transportu węgla do „Huty Królewskiej” w Gliwicach i dalej na zachód. W latach 1819-1830 wybudowano „Kronprinzstrasse”, czyli „Drogę Następcy Tronu”, łączącą Królewską Hutę z Gliwicami. Na odcinku zabrzańskim dała ona początek dzisiejszej ulicy Wolności. Kolejnym ważnym wydarzeniem było poprowadzenie linii kolejowej z Wrocławia do Mysłowic. Pierwszy pociąg zatrzymał się na dworcu kolejowym wybudowanym w polach Małego Zabrza 1 października 1845 roku. Z dniem 1 maja 1816 roku Prowincja Śląska podzielona została na cztery rejencje ze stolicami w Legnicy, Opolu, Wrocławiu i Reichenbach (dzisiejszy Dzierżoniów). Ta ostatnia przetrwała zresztą jedynie cztery lata, 8 kwietnia 1820 roku wchodzące w jej skład powiaty przyłączono do Rejencji Legnickiej (3) i Rejencji Wrocławskiej (8). Tak powiat bytomski, jaki i toszecki znalazły się w Rejencji Opolskiej. 1 stycznia 1818 roku dokonano zmiany granic powiatów wchodzących w jej skład. W wyniku tych zmian do powiatu bytomskiego przyłączono m.in. Grzybowice, Rokitnicę Zachodnią, a także kolonie Marienau i Philippsdorf. Po śmierci Mathiasa von Wilczek dominium zabrzańskie kilkakrotnie zmieniało właściciela. Ostatecznie, 8 listopada 1826 roku, za sumę 164 tys. talarów kupił je były starosta bytomski, hrabia Karol Lazar Henckel von Donnersmarck. Trzy lata później wchodzące w jego skład wsie i kolonie liczyły łącznie 2049 mieszkańców. Tymczasem kolonii i przysiółków stale przybywało. Na mapie „Urmesstischblatt Band III Blatt 3” wykonanej w 1827 roku przez barona von Forstner, porucznika w 1. Pułku Gwardii pojawiły się dwie nowe nazwy. W pobliżu Makoszów zaznaczono przysiółek Sandhäuser, nazywany również Piaskiem. Rozwinął się on pomiędzy obecnymi ulicami Oświęcimską, Żurawią i J. Styki. Z kolei na zachód od Pawłowa zaznaczono kolonię Diebsdorf (Wieś Złodziei). 28 stycznia 1839 roku nadano jej oficjalną nazwę Liebsdorf, czyli Wieś Miłości. W następnych latach kolonia ta, należąca do Bielszowic, włączona została do Pawłowa, a jej nazwa występuje jeszcze na planach Zabrza w okresie międzywojennym. W 1830 roku Pawłów Dolny i Górny połączono w jedną gminę. Jak wyglądały w tym czasie wsie i kolonie wchodzące w skład obecnego Zabrza, dowiadujemy się z opisu statystycznego, zawartego w trzeciej części „Geographische Beschreibung von Schlesien preußischen Antheils, der Grafschaft Glatz und der preußischen Markgrafschaft Ober-Lausitz” autorstwa J. G. Knie, opublikowanego we Wrocławiu w 1830 roku.

  • We wsi Biskupice stało 55 domów i folwark z owczarnią, 3 młyny wodne, katolicki kościół parafialny i szkoła katolicka z 2 nauczycielami. Wszyscy mieszkańcy Biskupic, w liczbie 415, byli katolikami.
  • W kolonii Dorota stało 14 domów, folwark i leśniczówka. Zamieszkiwało ją 73 katolików.
  • We wsi Grzybowice było 20 domów, folwark, owczarnia, cegielnia i piec do wypalania wapna. Spośród 168 mieszkańców Grzybowic 2 było ewangelikami, 5 żydami, a 161 katolikami.
  • W kolonii Kończyce znajdowało się 21 domów i kuźnica. Wszystkich 103 mieszkańców Kończyc było katolikami.
  • We wsi Makoszowy stało 35 domów, folwark, karczma, 2 młyny wodne. Zamieszkiwało ją 214 katolików.
  • W kolonii Marienau było 10 domów zamieszkałych przez 57 katolików.
  • W kolonii Maciejów w 20 domach mieszkało 101 katolików.
  • We wsi Mikulczyce stało 116 domów, folwark z owczarnią, 2 młyny wodne, tartak, katolicki kościół parafialny, szkoła katolicka z 1 nauczycielem i 1 nauczycielem pomocniczym. Spośród 681 mieszkańców Mikulczyc 2 było ewangelikami, 6 żydami, zaś 673 katolikami.
  • We wsi Pawłów w 42 domach mieszkało 204 katolików.
  • W kolonii Philippsdorf było 12 domów zamieszkałych przez 71 katolików.
  • We wsi Rokitnica stały 42 domy oraz folwark z owczarnią. Spośród 198 mieszkańców 6 było ewangelikami, 3 żydami, a 179 katolikami.
  • We wsi Zaborze w 70 domach mieszkało 345 katolików, do Zaborza należał folwark Poręba położony 1/4 mili na wschód od wsi. We wsi Zabrze stało 105 domów, owczarnia, młyn wodny, katolicki kościół parafialny oraz szkoła katolicka z 2 nauczycielami. Spośród 624 mieszkańców 6 było ewangelikami, 7 żydami, a 611 katolikami. Do Zabrza należały Gwozdek i Kuźnica.
  • W kolonii Małe Zabrze stało 25 domów zamieszkałych przez 491 mieszkańców, spośród których 34 było ewangelikami, 5 żydami, a 452 katolikami. Do Małego Zabrza przyporządkował Knie kopalnię „Królowa Luiza”, kopalnię „Amalia”, Główną Kluczową Sztolnię Dziedziczną, domy spedytora, mierniczego, kowala kopalnianego, 3 domy górników oraz dom operatora śluzy na Kanale Kłodnickim.

Od lat 40. XIX wieku następował coraz szybszy rozwój przemysłu. W 1841 roku rozpoczęto eksploatację kopalni „Concordia”, nadanej Karolowi Lazarowi Henckel von Donnersmarck jeszcze w 1828 roku. Dostarczała ona węgiel do wybudowanej w latach 1850-1851 huty „Donnersmarck”. Jej założycielem był syn Karola, Guido. Tak kopalnia, jak i huta wraz ze stojącą pomiędzy nimi koksownią weszły w skład utworzonej w 1872 roku spółki akcyjnej „Donnersmarckhütte. Oberschlesische Eisen- und Kohlenwerke Aktien Gesellschaft”. W 1853 roku Adolf Deichsel otworzył warsztat powroźniczy przy obecnej ul. K. Miarki. Z czasem na parceli położonej przy ul. Armii Krajowej wybudował fabrykę produkującą drut i liny. Również w 1853 roku Heinrich Koetz wybudował w Małym Zabrzu fabrykę kotłów parowych, przejętą siedem lat później przez hutę „Reden”. Huta ta wraz z koksownią powstała w latach 1855-1857 na granicy Małego Zabrza i Zaborza, a w 1872 roku została przekształcona w spółkę akcyjną. W 1854 roku August Borsig kupił w Biskupicach młyn wodny i działkę o powierzchni 14 hektarów oraz wydzierżawił pola górnicze „Gute Hedwig”, „Bertha-Wunsch” i „Hedwigs-Wunsch”. Kopalnię zaczął budować dwa lata później, zaś pierwszy węgiel wydobyto w niej w 1862 roku. Rok później syn Augusta Borsiga, Alfred rozpoczął budowę huty. Dwa pierwsze wielkie piece ukończono w sierpniu 1864 roku. W 1873 roku koncern „Borsigwerke” powiększył się jeszcze o kopalnię „Ludwigsglück” budowaną w latach 1852-1860 i 1868-1873. Rozrastała się również kopalnia „Królowa Luiza”. W latach 1869-1890, na południe od ul. Wolności, oddano do użytku szyby Poręba I-IV tworzące Pole Wschodnie tej kopalni. Z kolei w 1871 roku przy obecnej ul. 3 Maja Guido Henckel von Donnersmarck uruchomił jeszcze jedną kopalnię, nazwaną na jego cześć „Guido”. W 1864 roku Wilhelm Eisner uruchomił przy obecnej ul. Piastowskiej hutę szkła, a w 1867 roku Carl Sachs wybudował w Starym Zabrzu fabrykę smarów i tłuszczów przemysłowych. W grudniu 1868 roku przy ul. P. Stalmacha oddano do użytku prywatną gazownię, która w styczniu 1871 roku przekształciła się w spółkę akcyjną. Produkowała ona gaz z węgla dostarczanego przez pobliskie kopalnie. Oprócz przemysłu ciężkiego rozwijał się również przemysł spożywczy. W 1860 roku Loebel Haendler wybudował w Małym Zabrzu browar, który w czerwcu 1896 roku został przejęty przez spółkę akcyjną „Oberschlesische Bierbrauerei Aktien Gesellschaft vormals L. Haendler”. Również w Małym Zabrzu, w 1864 roku Heinrich Haendler wybudował młyn parowy, rozbudowany na przełomie XIX/XX wieku. We wrześniu 1871 roku w folwarku w Mikulczycach uruchomiono gorzelnię, wybudowaną przez zarząd dóbr ziemskich hrabiego Guido Henckel von Donnersmarck. Mniejsze browary działały w Biskupicach, Pawłowie i Zaborzu, a drugi duży browar wybudował w Starym Zabrzu Paul Sauer w 1893 roku. Powstały także dwa nowe folwarki. W 1837 roku na południe od Mikulczyc wybudowano folwark „Neuhof”, czyli „Nowy Dwór”, należący do rodziny Henckel von Donnersmarck ze Świerklańca. Ta sama rodzina wybudowała folwark koło Stolarzowic, który w sierpniu 1853 roku otrzymał oficjalną nazwę „Helene”. W następnych latach znany był jako „Helenenhof”. Rozwój przemysłu powodował z kolei rozwój urbanistyczny Zabrza. W 1848 roku w Starym Zabrzu (tak w pewnym momencie zaczęto nazywać starą wieś Zabrze dla odróżnienia od Małego Zabrza) w rejonie obecnej ul. J. W. Goethego powstała kolonia „Schüller”, zaś w Małym Zabrzu stanęły pierwsze domy dla górników kopalni „Concordia”, które dały początek późniejszej „Sand Kolonie”, czyli dzisiejszej „Zandce”. W 1860 roku również w Starym Zabrzu, pomiędzy obecnymi ulicami Mikulczycka i Jagiellońska powstała kolonia „Hochberg”. W 1863 roku Albert Borsig rozpoczął budowę osiedla mieszkaniowego dla robotników zatrudnionych w jego zakładach w Biskupicach. Oprócz 66 domów, na terenie osiedla wybudowano gospodę ze sklepem spółdzielczym, szkołę, kaplicę ewangelicką z cmentarzem, a na zapleczu gospody utworzono park z muszlą koncertową. W 1866 roku w Małym Zabrzu powstały jeszcze dwie kolejne małe kolonie. Pomiędzy dzisiejszymi ulicami K. Pułaskiego i Szczęść Boże utworzono kolonię „Kolejową”, a wzdłuż ul. Z. Krasińskiego kolonię „Szpitalną”. Z kolei w 1869 roku zapoczątkowano budowę dwóch kolonii skarbowych na gruntach okręgu dworskiego Zaborze. Już w kwietniu pomiędzy Królewską Inspekcją Górniczą a 26 pracownikami kopalni „Królowa Luiza” zastała podpisana umowa umożliwiająca górnikom nabycie parcel i wybudowanie na nich domów mieszkalnych. Jako lokalizację pod zabudowę wyznaczono tereny wzdłuż Kronprinzenstrasse, na odcinku pomiędzy dzisiejszymi ulicami Jodłową i Mikołowską. Po drugiej, północnej stronie ul. Wolności ciągnęły się w tym czasie pola uprawne chłopów zaborskich. Wybudowanie tego osiedla dało początek „Kolonii A”, należącej administracyjnie do Zaborza. W tym samym roku zarząd skarbowy podzielił teren położony na południe od Pola Wschodniego kopalni „Królowa Luiza” na parcele, celem nieodpłatnego przekazania ich robotnikom pracującym przy kopaniu szybów, chcącym wybudować własne domy. Jeszcze w 1869 roku wzniesiono pierwsze domy przy obecnych ulicach Wiejskiej, W. Bogusławskiego i W. Wróblewskiego. W ciągu następnych czterech lat powstało osiem kolejnych ulic, a do 1890 roku jeszcze sześć dodatkowych. Nową kolonię nazwano „Kolonią B”, ona również należała administracyjnie do Zaborza. Ponieważ w pobliżu tej kolonii znajdował się szybik nr 14 Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej, zwano ją również nieoficjalnie „Na Czternastem”. Na początku lat 70. XIX wieku w Zaborzu powstała jeszcze jedna kolonia, nazwana „Kolonią C”. Wybudowano ją pomiędzy obecnymi ulicami 3 Maja, Kolejową i J. Rymera. W lipcu 1874 roku fiskus utworzył „Kolonię D”, w której miało być wybudowanych 130 domów. Powstała ona na północ od Kolonii C, na terenach rozciągających się pomiędzy linią kolejową Gliwice – Poręba oraz obecnymi ulicami H. Sienkiewicza, 3 Maja i M. Rataja. Kolonię D przyłączono administracyjnie do gminy Dorota. W 1857 roku poświęcono murowany kościół pw. św. Jana Chrzciciela w Biskupicach, zaś w 1868 roku konsekrowany został murowany kościół pw. św. Andrzeja Apostoła w Starym Zabrzu. 1 stycznia 1872 roku powołano w Zabrzu samodzielną gminę żydowską, obejmującą swym zasięgiem Biskupice, Dorotę, Maciejów, Mikulczyce, Zaborze, Małe Zabrze i Stare Zabrze. Miesiąc wcześniej, 1 grudnia 1871 roku, w Biskupicach mieszkało 61 wyznawców judaizmu, w Dorocie 11, w Mikulczycach 42, w Zaborzu 189, w Małym Zabrzu 285, w Starym Zabrzu 143, a w Maciejowie nie było ich wcale. Ponadto w należących do gminy żydowskiej w Bytomiu Rokitnicy i Marienau mieszkało w tym czasie odpowiednio 3 i 5 żydów. Jeszcze w lipcu 1867 roku w Małym Zabrzu wybudowano szkołę żydowską, a w 1872 roku poświęcono wybudowaną w jej pobliżu synagogę i wytyczony przy obecnej ul. Cmentarnej cmentarz.W następnych latach liczba członków gminy żydowskiej w Zabrzu wzrastała. W 1885 roku było ich 1013, a w 1910 – 1129. 1 czerwca 1873 roku utworzono samodzielna parafię ewangelicką. Tworzyli ją ewangeliccy mieszkańcy Biskupic, Doroty, Maciejowa, Mikulczyc, Sośnicy, Zaborza, Małego i Starego Zabrza. Według danych spisu powszechnego przeprowadzonego w Prusach 1 grudnia 1871 roku w Biskupicach mieszkało 772 ewangelików, w Dorocie 57, w Mikulczycach 46, w Sośnicy 24, w Zaborzu 321, w Małym Zabrzu 482, w Starym Zabrzu również 321, a w Maciejowie 0. Ponadto w należących do parafii w Bytomiu Makoszowach, Pawłowie i Rokitnicy mieszkało odpowiednio 11, 7 i 15 ewangelików, a w należących do parafii w Tarnowskich Górach Grzybowicach – 5. Ewangelicki Kościół Pokoju, wybudowany w Małym Zabrzu, poświęcono w 1874 roku. Szkoły powszechne dla dzieci wyznania ewangelickiego otwarto w Zabrzu, Biskupicach i Zaborzu. Również liczba członków parafii ewangelickiej w Zabrzu wzrastała. W 1885 roku było ich 2467, a w 1910 (po przyłączeniu doń w 1892 roku Kończyc, Pawłowa i Bielszowic) – 6467. W 1851 roku utworzono ekspedycję pocztową w Zabrzu. Kolejne placówki pocztowe powstały w 1867 roku w Biskupicach, w 1871 roku w Zaborzu i w 1873 roku w Mikulczycach. W 1857 roku Hermann Schwarts otworzył przy obecnej ul. Dworcowej pierwszą aptekę, a w 1858 roku Spółka Bracka oddała do użytku szpital wybudowany w Małym Zabrzu. Był on w następnych latach kilkakrotnie rozbudowywany. 1 października 1872 roku ukazał się pierwszy numer „Zabrzer Anzeiger” czyli „Kuriera Zabrzańskiego”, który od 1888 roku stał się gazetą codzienną. Jego pierwszym redaktorem i wydawcą był Julius Mücke. Ponadto, jeszcze przed połową XIX wieku, targ funkcjonował w Zaborzu, a od stycznia 1852 roku, początkowo w Starym Zabrzu, a od 1875 roku w Małym Zabrzu odbywały się targi czwartkowe. 27 marca 1873 roku król Prus Wilhelm podjął decyzję o podziale dotychczasowego powiatu bytomskiego na cztery mniejsze powiaty: bytomski, katowicki, tarnogórski i zabrski. Jako siedzibę ostatniego z nich wyznaczono wieś, co było bardzo rzadkim przypadkiem. Nowo powstały powiat zabrski miał powierzchnię 2,21 mili kwadratowej (11 962 ha) i liczył 38.981 mieszkańców. Znalazło się w nim 16 gmin: Bielszowice, Biskupice, Bujaków, Chudów, Dorota, Kończyce, Maciejów, Makoszowy, Małe Zabrze, Paniowy, Paniówki, Pawłów, Ruda, Sośnica, Stare Zabrze i Zaborze. Ponadto 11 samodzielnych okręgów dworskich (w Prusach była to całość posiadłości jednego dworu pańskiego; właściciel dworu zobowiązany był do publicznych obowiązków i świadczeń wobec gminy, do której dany okręg dworski przynależał). Majątki ziemskie Zabrze, Zaborze, Sośnica i Makoszowy należały do hrabiego Guido Henckel von Donnersmarck ze Świerklańca; majątek Bielszowice – do hrabiego Hugo Henckel von Donnersmarck z Siemianowic Śląskich; Ruda i Biskupice – do hrabiego von Ballestrem z Pławniowic, Bujaków, Chudów i Paniówki – do hrabiny Johanny von Schaffgotsch z Kopic; Paniowy – do hrabiny von Posadowsky-Wehner. Spośród pozostałych miejscowości wchodzących w skład dzisiejszego Zabrza Grzybowice, Marienau, Philippsdorf i Mikulczyce znalazły się w powiecie tarnogórskim, a Rokitnica pozostała w pomniejszonym powiecie bytomskim. W następnych latach liczba ludności w powiecie zabrskim stale rosła. W 1885 było to 59.199 mieszkańców, w 1895 – 91.137, w 1905 – 139.497, w 1910 – 159.810. Jak już wspomniano wyznaczenie wioski na siedzibę powiatu było dużą rzadkością. Małe wioski zaczęły przeobrażać się w coraz większe centrum administracyjne. Zaczęły powstawać różnego typu instytucje powiatowe. Sejmik powiatowy liczący początkowo 26, a w późniejszym czasie 45 członków, zajmował się sprawami finansowymi, przedstawiał kandydatów na stanowisko starosty, wybierał członków wydziału powiatowego i delegatów do sejmiku prowincjonalnego. Od października 1873 roku działały: urząd katastralny, lekarz powiatowy i chirurg powiatowy. W styczniu 1874 roku zaczęła się ukazywać powiatowa gazeta urzędowa „Zabrzer Kreis-Blatt”. W październiku 1875 roku oddano do użytku siedzibę starostwa powiatowego wybudowaną na parceli położonej przy obecnej ul. 3 Maja. Rozrastające się agendy starostwa powiatowego spowodowały konieczność jej dwukrotnej rozbudowy w latach 1894 i 1906. 1 października 1879 roku otworzono Sąd Rejonowy w Zabrzu, a 2 kwietnia 1884 roku rozpoczęła działalność Powiatowa Kasa Oszczędności. Rozwój przemysłu, przede wszystkim ciężkiego, powodował napływ dużej liczby ludności. Biorąc to pod uwagę, zabrski sejmik powiatowy na posiedzeniu w dniu 24 listopada 1875 roku powziął decyzję o utworzeniu gminy miejskiej poprzez połączenie gmin Małe Zabrze, Doroty z kopalnia „Guido”, części Starego Zabrza z hutą „Donnersmarck”, kolonii skarbowych Zaborze A, B, C oraz drobnych części okręgów dworskich Zabrze i Zaborze. Z odpowiednim projektem zwrócono się do króla pruskiego. Ten jednak projektu nie zaakceptował, co było zresztą na rękę miejscowym przemysłowcom. Działalność na terenach wiejskich była mniej skrępowana przepisami. Unikali oni ponadto znacznych świadczeń komunalnych i płacenia podatków przysługujących miastu. Dwa lata później powiększyły się natomiast Grzybowice. 1 kwietnia 1877 roku włączono doń Marienau i Philippsdorf. Równocześnie zmieniono nazwę powiększonej gminy z Grzibowitz na Pilzendorf. Również ostatnia ćwiartka XIX i początek XX wieku to intensywny rozwój terenu obecnego Zabrza w wielu różnych dziedzinach. W 1884 roku oddano do użytku koksownię „Poręba”, wybudowaną przez Fritza von Friedlaender-Fuld. W październiku 1890 roku wraz z nowo uruchomioną koksownią „Skalley”, weszła ona w skład spółki akcyjnej „Oberschlesischen Kokswerke und Chemische Fabriken A. G.”. Również w Zaborzu, w kwietniu 1894 roku berlińska firma „Handelsgesellschaft Caesar Wohlheim” otworzyła brykietownię. W 1898 roku w Biskupicach Franz von Ballestrem wybudował kopalnię „Castellengo”. Kolejne kopalnie powstały: w 1901 roku w Mikulczycach pod początkową nazwą „Donnersmarckhüttegrube” zmienioną następnie na „Abwehrgrube” oraz w 1906 roku koło Makoszów (późniejsza „Delbrückschächte”). Rok później przy tej ostatniej kopalni rozpoczęto budowę pierwszych pieców koksowniczych, które dały początek koksowni „Delbrück”. Jeszcze w 1872 roku oddano do użytku linię kolejową Gliwice – Bytom – Królewska Huta, na której wybudowano dworce kolejowe „Ludwigsglück” i „Borsigwerk”. W 1904 roku na linii kolejowej Gliwice – Ligota – Katowice uruchomiono przystanek w Makoszowach, a w 1906 roku na linii kolejowej Opole – Pyskowice – Borsigwerk – Chebzie oddano do użytku przystanek w Mikulczycach. W 1894 roku w okręgu zabrzańskim uruchomiono łączność telefoniczną, oddano do użytku parową linię tramwajową Gliwice – Zabrze – Zaborze – Królewska Huta – Bytom oraz wybudowano wodociąg dostarczający do Zabrza wodę z Zawady koło Pyskowic. W 1909 roku poświęcono wysoką na 46 metrów wieżę ciśnień dostarczającą wodę dla znacznej części Zabrza, Maciejowa, Sośnicy i warsztatów naprawy lokomotyw w Gliwicach. Pod koniec 1897 roku z elektrowni wybudowanej w Zaborzu popłynął pierwszy prąd, co pozwoliło rok później zelektryfikować tramwaje. Druga linia tramwajowa w 1898 roku połączyła Zabrze z Biskupicami i Bytomiem. W tym samym 1898 roku w Zabrzu oddano do użytku rzeźnię wybudowaną na rogu obecnych ulic Szczęść Boże i K. Pułaskiego. Rozwijała się także opieka zdrowotna. Rozbudowano szpital Spółki Brackiej, zaś nowe szpitale wybudowano w 1889 roku w Zaborzu i w 1910 w Zabrzu. Z kolei w Rokitnicy w 1904 roku oddano do użytku „Powiatowy Dom Inwalidów” powiększony w latach 1910-1911 o ochronkę dla dzieci. Powiększała się również sieć placówek pocztowych. W 1896 roku otwarto agencję pocztową w Zaborzu-Porębie, w 1902 roku agencje w Dorocie i Pawłowie, w 1906 roku w Makoszowach i Kończycach, a w 1907 roku w Rokitnicy. W 1911 roku oddano w Zabrzu do użytku nowy gmach Cesarskiego Urzędu Pocztowego, wybudowany naprzeciw dworca kolejowego. W 1881 roku odbył się pierwszy targ w Mikulczycach, od 1892 roku zaczęto organizować targi poniedziałkowe w Starym Zabrzu, a od 1898 roku targi sobotnie w Dorocie. Coraz większy nacisk kładziono na kształcenie dzieci. Stale zwiększała się liczba szkół powszechnych, powstawały szkoły zawodowe dla chłopców i szkoły gospodarstwa domowego dla dziewcząt. Obok prywatnej średniej szkoły dla dziewcząt istniejącej w Małym Zabrzu od 1869 roku, utworzono w 1900 roku progimnazjum dla chłopców, które w 1903 roku przekształcono w pełne gimnazjum. W 1898 roku otwarto bibliotekę zakładową huty „Donnersmarck”, dla której w 1911 roku wybudowano w Parku Hutniczym nowa siedzibę. Zaczęto także otwierać gminne biblioteki publiczne. W 1898 roku uruchomiono bibliotekę w Zaborzu, w 1899 roku w Pawłowie, w 1900 roku powstały biblioteki w Starym Zabrzu i w Biskupicach, w 1902 roku w Małym Zabrzu, Kończycach, Borsigwerku i Mikulczycach, a w 1905 roku założono bibliotekę w Rokitnicy. W styczniu 1897 roku odbył się w Zabrzu pierwszy seans filmowy, zaś w 1907 roku Johannes Poralla otworzył pierwsze stałe kino „Grand Kinematograph”. Do końca I wojny światowej pojawiło się w Zabrzu łącznie osiem kin, z których jedne działały tylko kilka miesięcy, inne zaś całe lata. Również mieszkańcy Biskupic, Mikulczyc i Zaborza doczekali się pierwszych kin jeszcze przed wybuchem I wojny światowej. W 1901 roku otwarto kasyno huty „Donnersmarck” z salą teatralną. Huta „Donnersmarck” była również właścicielem pływalni krytej, wybudowanej i oddanej do użytku w 1904 roku w Parku Hutniczym. Budowano nowe kościoły i rozrastała się sieć parafialna. W 1885 roku poświęcono kościół pw. św. Franciszka w Zaborzu. Trzy lata później erygowano tam samodzielną parafię. W 1896 roku konsekrowano nowy kościół pw. św. Wawrzyńca w Mikulczycach. W 1900 roku konsekrowano kościół pw. św. Anny w Dorocie, a samodzielną parafię erygowano 1 stycznia 1906 roku. W 1905 roku poświęcono w Zaborzu ewangelicki kościół Królowej Luizy. W 1912 roku zatwierdzono ustanowienie kuracji w Kończycach wydzielonej z parafii bielszowickiej. W tym samym roku w Rokitnicy poświęcono kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa, a samodzielną parafię erygowano tam w 1913 roku. Kolejne starania o utworzenie jednej gminy o charakterze miejskim podejmowane były w Zabrzu na początku XX wieku. Tym razem zakończyły się one połowicznym sukcesem. Jego Królewska Mość Wilhelm II, zgodnie z dekretem z 20 lutego 1905 roku postanowił, że z dniem 1 kwietnia tegoż roku położone w powiecie zabrskim gminy wiejskie Stare Zabrze i Dorota, a także obszar dworski Zabrze przyłączone zostaną do gminy wiejskiej Małe Zabrze, która w przyszłości ma nosić nazwę Zabrze. Dodatkowo do nowo powstałej gminy włączono Kolonię C należącą do Zaborza i fragmenty obszaru dworskiego Zaborze graniczące z Kolonią C. Na mocy tego samego dekretu pozostałą część obszaru dworskiego Zaborze włączono do gminy wiejskiej Zaborze. Z kolei należące dotychczas do Starego Zabrza kolonie Gwozdek i Kuźnica przyłączono do Maciejowa, powiększając wydatnie jego obszar. Gminę Zabrze podzielono na 2 okręgi urzędowe: Zabrze-Północ i Zabrze-Południe. Granicę pomiędzy nimi stanowiła linia kolejowa Zabrze – Gliwice. W chwili utworzenia, Zabrze liczyło 55 643 mieszkańców. Stale wzrastała liczba mieszkańców w miejscowościach stanowiących dzisiejsze Zabrze. W niektórych z nich w ciągu ćwierćwiecza – pomiędzy 1885 a 1910 rokiem – wzrosła ponad czterokrotnie. W grudniu 1885 roku Biskupice liczyły 6858 mieszkańców, a cztery lata później, w grudniu 1910 roku – 15.244 mieszkańców. W pozostałych miejscowościach było to odpowiednio:

  • Dorota – 2852 mieszkańców;
  • Kończyce – 1022 i 4441;
  • Maciejów – 276 i 1381;
  • Makoszowy – 1011 i 2735;
  • Pawłów – 1810 i 5585;
  • Zaborze – 12.675 – 27.065;
  • Małe Zabrze – 6237;
  • Stare Zabrze – 9835;
  • Grzybowice – 840 i 372;
  • Mikulczyce – 3764 i 14.170;
  • Rokitnica – 1141 i 2848 mieszkańców.

Gmina Zabrze liczyła w 1910 roku 63.373 mieszkańców. Rosnąca liczba ludności powodowała konieczność budowy nowych domów, a także całych osiedli. W 1903 roku huta „Donnersmarck” rozpoczęła budowę osiedla mieszkaniowego dla swoich urzędników i robotników. Domy dla urzędników postawiono przy obecnych ulicach Krakusa i P. Stalmacha, domy dla robotników – przy obecnych ulicach ks. N. Bończyka, Bytomskiej, Cmentarnej, Krakusa i F. Siedleckiego. W 1907 roku w Rokitnicy rozpoczęto budowę domów w kolonii Ballestremów. Przeznaczone one były dla górników kopalni „Castellengo”. W końcu lipca 1914 roku wybuchła I wojna światowa, do której Niemcy przystąpiły 1 sierpnia. W dniach od 26 do 31 sierpnia 1914 roku w Prusach Wschodnich miały miejsce zacięte walki wojsk niemieckich z rosyjskimi. Doszło do nich w wyniku ofensywy rosyjskiej, będącej realizacją zobowiązań sojuszniczych Rosji wobec Francji, zaatakowanej na początku sierpnia przez armię niemiecką. Po początkowych sukcesach, armia rosyjska spotkała się ze zdecydowaną kontrofensywą wojsk niemieckich dowodzonych przez odwołanego z emerytury generała Paula von Beneckendorff und von Hindenburg. Główne boje toczyły się na polach pod Tannenbergiem, gdzie armia rosyjska została doszczętnie rozbita. Dwa tygodnie później (9-15 września) w bitwie nad jeziorami mazurskimi wojska niemieckie rozbiły i wyparły z Prus Wschodnich drugą z armii rosyjskich. W Niemczech wybuchł ogromny entuzjazm, którego ukoronowaniem było nazwanie 6 miejscowości nazwiskiem zwycięskiego wodza. Wniosek o zmianę nazwy gminy i powiatu Zabrze na Hindenburg postawiony został na posiedzeniu Rady Gminy Zabrze w dniu 3 grudnia 1914 roku, a ta uchwaliła go jednogłośnie. 21 lutego 1915 roku cesarz Wilhelm II zezwolił na te zmianę. W marcu zmieniono nazwę okręgu pocztowego, a dopiero w maju nazwę dworca kolejowego. Przegrana Niemiec w I wojnie światowej doprowadziła m.in. do wzrostu nastrojów nacjonalistycznych na Górnym Śląsku, a w konsekwencji do wybuchu dwóch powstań zbrojnych ludności polskiej w 1919 i 1920 roku. Zgodnie z postanowieniami Traktatu Wersalskiego o jego przyszłości miał zadecydować plebiscyt wyznaczony na 20 marca 1921 roku. W powiecie zabrskim uprawnionych do głosowania było 90.793 osoby. 89.152 z nich zagłosowały, z tego 45.219 za pozostaniem obszaru plebiscytowego w państwie niemieckim, a 43.261 za przyłączeniem go do Polski. 672 głosy unieważniono. W samym Zabrzu 21.333 głosujących opowiedziało się za Niemcami, a 14.873 za Polską. Za Niemcami opowiedzieli się w większości również mieszkańcy Biskupic, Zaborza i okręgu dworskiego Biskupice. Mieszkańcy pozostałych gmin i okręgów dworskich powiatu zabrskiego, a także mieszkańcy gminy Rokitnica i okręgu dworskiego Rokitnica z powiatu bytomskiego oraz gmin Grzybowice i Mikulczyce i okręgu dworskiego Mikulczyce z powiatu tarnogórskiego głosowali w większości za Polską. Niekorzystny dla Polski projekt podziału Górnego Śląska spowodował wybuch w nocy z 2/3 maja 1921 roku III powstania śląskiego. Do wieczora 3 maja Zabrze obsadzone zostało przez oddziały powstańcze, jedynie w śródmieściu znajdowała się francuska strefa neutralna, obejmująca instytucje i obiekty komunalne. W rękach polskich Zabrze pozostało do czasu zakończenia powstania. Decyzję o podziale obszaru plebiscytowego na Górnym Śląsku Rada Ambasadorów podjęła ostatecznie 20 października 1921 roku. Nowa granica przecięła również powiat zabrzański. Polsce przyznano 9 gmin: Bielszowice, Bujaków, Chudów, Kończyce, Makoszowy, Paniowy, Paniówki, Pawłów i Rudę oraz 3 okręgi dworskie: Bujaków, Chudów i Paniowy. Stanowiło to prawie 60% powierzchni powiatu zamieszkała przez 33% jego mieszkańców. Kończyce, Makoszowy i Pawłów przyłączono do powiatu rudzkiego, utworzonego na mocy rozporządzenia wojewody śląskiego z 17 czerwca 1922 roku. Po likwidacji powiatu rudzkiego z dniem 15 lutego 1924 roku, gminy te przyłączono do powiatu katowickiego. W 1931 roku Kończyce liczyły 5354 mieszkańców, Makoszowy – 3199, a Pawłów – 5681 mieszkańców. Gminy Biskupice, Maciejów, Sośnica, Zaborze i Zabrze, a także obszar dworski Biskupice pozostały w Niemczech. Przy szczegółowym wytyczaniu granicy odłączono od gminy Ruda 196 ha z 308 mieszkańcami i przekazano je Niemcom, którzy podzielili ten obszar pomiędzy Biskupice i Zaborze. Polska objęła przyznane jej tereny pod koniec czerwca, a Niemcy 4 lipca 1922 roku. Jeszcze zanim do tego doszło, rząd pruski uchwalił, iż z dniem 1 lutego 1922 roku obszar dworski Biskupice zostanie włączony do gminy wiejskiej Biskupice. Aż do czerwca 1923 roku nie było wiadomo komu przypadnie kopalnia „Delbrück”, położona na południe od lasu „Guido”. Zgodnie z decyzjami Rady Ambasadorów granica powinna przebiegać wzdłuż Czarniawki. Dopiero 9 czerwca 1923 roku Międzysojusznicza Komisja Graniczna przyznała teren kopalni Niemcom. Pięć dni później, 14 czerwca nastąpiło uroczyste przyłączenie kopalni do Zabrza. Równocześnie po polskiej stronie granicy znalazł się fragment linii kolejowej z dworcem w Makoszowach, część kopalnianych domów mieszkalnych i piaskownia obsługująca kopalnię. Przez wybudowane przy ówczesnej Makoschauer Chaussee (obecna ul. Makoszowska) przejście graniczne i urząd celny, górnicy z Makoszów codziennie przechodzili do pracy w kopalni. Umożliwiała im to polsko-niemiecka konwencja górnośląska podpisana 15 maja 1922 roku w Genewie. Ustanawiała ona specjalny pas pograniczny szeroki na 5 km po obu stronach granicy. Jego mieszkańcy korzystali ze szczególnych ułatwień przy przejściu granicy. Dotyczyło to przede wszystkim rolników posiadających grunty rolne po drugiej stronie granicy, a także robotników, których miejsca zamieszkania w obrębie pasa pogranicznego oddzielone były granicą od miejsca ich zatrudnienia. Granicę przekraczali na podstawie przepustek wystawianych na okres sześciu miesięcy. Ponadto, dla ułatwienia ruchu osobowego w obrębie obszaru plebiscytowego, wprowadzono system kart cyrkulacyjnych, uprawniających do wielokrotnego przekraczania granicy. Oprócz wyżej wymienionego, na terenie Zabrza wybudowano jeszcze kilka innych przejść granicznych. Przy obecnej ul. Trębackiej w Biskupicach i przy ul. Wolności w Zaborzu znajdowały się przejścia do Rudy. Przy ul. Pszczyńskiej w Zaborzu otwarto przejście do Pawłowa, a przy ul. 3 Maja przejście do Kończyc. Przez kilka lat istniało także przejście tranzytowe przy ul. Bytomskiej, ponieważ udając się w tym czasie z Biskupic do Bytomia, trzeba było przejechać przez znajdującą się w Polsce Rudzką Kuźnicę. Problem ten rozwiązało dopiero wybudowanie po stronie niemieckiej nowej szosy i nowego odcinka linii tramwajowej. Podział Górnego Śląska otworzył przed Zabrzem nowe perspektywy. Niemcy utraciły spore tereny, w tym tak ważne miasta jak Katowice i Królewska Huta. Po ich stronie granicy pozostały jedynie Bytom i Gliwice. Dlatego już w trzy miesiące po objęciu przez Niemcy przyznanych im terenów, rozporządzeniem Pruskiego Rządu Państwowego z 29 września 1922 roku, nadano gminie wiejskiej Hindenburg prawa miejskie z dniem 1 października tegoż roku. Władze gminne przeobraziły się w tymczasowy zarząd miasta i wyznaczyły na 26 listopada wybory 48-osobowej Rady Miejskiej. Dopiero w listopadzie 1923 roku wybrano pierwszego nadburmistrza Zabrza. Wiosną 1924 roku ogłoszono konkurs na herb miejski. Na konkurs wpłynęły 93 prace, a rozstrzygnięto go najprawdopodobniej dopiero na początku 1926 roku. Pierwszą nagrodę przyznano gliwickiemu grafikowi Alfredowi Brockelowi. Herb Zabrza, który po pewnych zmianach przedstawiał ostatecznie 3 czerwone wieże murowane z blankami i niebieskie koło zębate na żółtej tarczy, pruski Minister Spraw Wewnętrznych zatwierdził 17 maja 1927 roku. Choć lata I wojny światowej i okres powstań i plebiscytu nie sprzyjały rozwojowi, powstało w tym czasie w Zabrzu kilka nowych obiektów. W 1917 roku oddano do użytku szpital dziecięcy utworzony w budynku przy obecnej ul. 3 Maja, a w lipcu 1920 roku, po pięciu latach budowy koncern „Borsigwerk” uruchomił szpital w Biskupicach. W styczniu 1918 roku dyplomowany nauczyciel muzyki Johannes Pionczyk otworzył Instytut Muzyczny, który z czasem przekształcił się w Konserwatorium, przy którym działało Seminarium Muzyczne i Zawodowa Szkoła Muzyki Kościelnej. W 1918 roku w Pawłowie poświęcono tymczasowy kościół, mieszczący się w przystosowanej do kultu religijnego sali. W 1919 roku poświęcono kościół pw. Bożego Ciała w Kończycach i kościół pw. św. św. Jana i Pawła w Makoszowach. Samodzielne parafie erygowano w Pawłowie i Makoszowach 1 sierpnia 1925 roku. W grudniu 1920 roku uruchomiono linię autobusową na trasie Bielszowice – Zabrze – Mikulczyce, która uległa likwidacji po podziale Górnego Śląska. Praktycznie od chwili uzyskania przez Zabrze praw miejskich, jego władze czyniły starania o przyłączenie do nowo powstałego miasta tych miejscowości z powiatu zabrskiego, które po plebiscycie pozostały w państwie niemieckim. I o ile przyłączenie Biskupic, Maciejowa i Zaborza nie podlegało większym dyskusjom, to Sośnica stała się obiektem sporu pomiędzy Zabrzem i Gliwicami. Władze Zabrza powoływały się w tym sporze na istniejące powiązania urzędowe Sośnicy ze stolicą powiatu, przynależność sośnickich katolików i ewangelików do parafii zabrzańskich, powiązania komunikacyjne, a także konieczność wzmocnienia Zabrza, będącego „filarem narożnym niemczyzny na południowo-wschodniej granicy Niemiec i Prus”. Odpowiednie decyzje zapadły w Pruskim Sejmie Krajowym. „Ustawa o reorganizacji ustroju i zarządzie gmin i powiatów w Prowincji Górnośląskiej” uchwalona została 5 stycznia 1927 roku, ale obowiązywała już od 1 stycznia tegoż roku. Przede wszystkim uporządkowano w niej kwestię miejscowości należących poprzednio do powiatów przyłączonych w 1922 roku do Polski. Włączono je bądź do sąsiednich powiatów (raciborskiego, toszecko-gliwickiego), bądź do miast (Raciborza, Bytomia, Zabrza). Z reszty powiatu lublinieckiego utworzono nowy powiat z siedzibą w Dobrodzieniu; resztki powiatów bytomskiego i tarnogórskiego połączono w jeden powiat z siedzibą w Bytomiu. Ponadto kilka gmin z powiatu Toszek – Gliwice oraz gminę i okręg dworski Sośnica z powiatu zabrskiego przyłączono do miasta Gliwice. A co z Zabrzem? Z gminy Biskupice do gminy Rokitnica przyłączono tereny położone na północ od linii kolejowej Pyskowice – Bytom, wraz ze znajdującą się tam kopalnią „Castellengo”. Resztę Biskupic, to jest 873 ha zamieszkałe przez 16.977 mieszkańców włączono do Zabrza. Oprócz tego Zabrze powiększyło się o gminę Zaborze (963 ha i 29.858 mieszkańców), gminę Maciejów (175 ha i 2223 mieszkańców), fragment gminy Sośnica (33 ha z 453 mieszkańcami), fragment obszaru dworskiego Sośnica (146 ha z 74 mieszkańcami), niezamieszkany skrawek gminy Mikulczyce o powierzchni 8 ha, fragment obszaru dworskiego Mikulczyce o powierzchni 500 ha zamieszkany przez 178 osób. Równocześnie, na mocy tej ustawy, resztę obszaru dworskiego Mikulczyce włączono do gminy Mikulczyce. Ta zaś, wraz z gminami Grzybowice i Rokitnica znalazła się w powiecie bytomsko-tarnogórskim. Łącznie obszar Zabrza wzrósł z 1686 do 4384 ha. Już na początku 1928 roku obszar Zabrza powiększył się do 4468 ha. Z kolei na początku 1932 roku zmniejszył się do 4402 ha. Powodem tych zmian były wymiany terenów pomiędzy Zabrzem i Sośnicą oraz Zabrzem i Rokitnicą. We wrześniu 1928 roku Pruskie Ministerstwo Stanu zlikwidowało okręgi dworskie w powiecie bytomskim. Okręg dworski Grzybowice włączono do gminy Grzybowice, która powiększyła się również o fragment okręgu dworskiego Wieszowa. Większą część okręgu dworskiego Rokitnica włączono do gminy Rokitnica. Jedynie fragment o powierzchni ok. 20 ha wymieniono na fragment okręgu dworskiego Miechowice o podobnej powierzchni. Dodatkowo do gminy Rokitnica włączono jeszcze fragment okręgu dworskiego Stolarzowice.
Napływ do Zabrza uchodźców z terenów przyznanych Polsce, a także rosnąca liczba robotników ściągana z głębi Niemiec spowodowała rozwój budownictwa mieszkaniowego.
Już w październiku 1922 roku oddano do użytku 3 osiedla baraków. „Heimattreu Siedlung” (Osiedle Wiernych Ojczyźnie) postawiono przy placu Targów Sobotnich. „Siedlung von 4. Juli” wybudowano po północnej stronie obecnej ul. M. Skłodowskiej-Curie. „Philipp-Siedlung” postawiono pomiędzy obecnymi ulicami Wolności, J. Galla, J. Słowackiego i Pokoju. W następnych latach budowano osiedla i zespoły bloków wielorodzinnych, jak i osiedla domów jedno- i dwurodzinnych. W latach 1923-1928 na obszarze położonym pomiędzy obecnymi ulicami J. Matejki i Czołgistów oraz linią kolejową Gliwice – Poręba wybudowano „Osiedle Południowe”. Natomiast w latach 1924-1930 pomiędzy obecnymi ulicami Pokoju i Gliwicką powstało „Osiedle Północne”. W 1929 roku na północ od obecnego Parku im. Poległych Bohaterów wybudowano mała osiedle „Selbsthilfe” (Samopomoc). W tym samym roku w Zaborzu na terenie położonym na południe od obecnej ul. A. Pawliczka wybudowano osiedle domów wielorodzinnych. Duże osiedle wybudowano w latach 1928-1939 pomiędzy obecnymi ul. J. Piłsudskiego, Jana III Sobieskiego, F. D. Roosevelta i Armii Krajowej. Składało się ono z domów wielo i jednorodzinnych oraz szeregowych. W latach 1933-1934 pomiędzy obecnymi ulicami F. D. Roosevelta i Dożynkową powstało osiedle parterowych domów jednorodzinnych „Kleingartensiedlung West” (Osiedle Działkowe Zachód), a na zachód od „Osiedla Południowego” wybudowano osiedle domów jednorodzinnych „Siedlung Küsteracker”. W tych samych latach w Maciejowie wybudowano nieduże osiedle domów jednorodzinnych położone przy obecnych ulicach F. Prężyny i P. Maszyńskiego. Kolejne osiedle domów jednorodzinnych powstało w latach 1936-1938 pomiędzy obecnymi ulicami Mikulczycką, Gdańską, K. Hermisza i linią kolejową Gliwice – Bytom. Nazwano je „Siedlung der Deutschen Arbeitsfront” czyli Osiedle Niemieckiego Frontu Pracy. Jako ostatnie, w latach 1938-1939 wybudowano osiedle na terenie folwarku „Matheshof”, położonego pomiędzy liniami kolejowymi Gliwice – Bytom oraz Wrocław – Mysłowice. Osiedla powstawały również poza Zabrzem. W grudniu 1929 roku poświęcono osiedle „Helenenhof” wybudowane przy drodze Rokitnica –Stolarzowice. W Rokitnicy, po obu stronach zachodniej części obecnej ul. Krakowskiej w latach 1925-1926 wybudowano „Kreissiedlung” (Osiedle Powiatowe). Z kolei na „Gajdzikowych Górkach” powstało w latach 1934-1937 osiedle domów jednorodzinnych. W Mikulczycach w latach 1929-1935 wybudowano osiedle domów wielo- i jednorodzinnych usytuowane pomiędzy obecnymi ulicami S. Moniuszki, 11 Listopada i św. Teresy. Budowanie nowych osiedli wymusiło stawianie nowych kościołów i erygowanie nowych parafii. W 1926 roku poświęcono w Zabrzu kościół pw. Ducha Świętego, w 1928 roku kościół pw. św. Kamila de Lellis, w 1931 roku kościoły pw. św. Antoniego Padewskiego i św. Józefa. Ten ostatni, zaprojektowany przez kolońskiego architekta, prof. Dominika Böhma stał się z czasem symbolem architektury zabrzańskiej okresu międzywojennego. W 1929 roku poświęcono kościół pw. św. Jadwigi w Zabrzu – Zaborzu oraz konsekrowano kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Zabrzu – Biskupicach. W 1933 roku benedykowano w Pawłowie nowy kościół pw. św. Pawła Apostoła. W Mikulczycach wybudowano dwa nowe kościoły. W 1933 roku konsekrowano tam kościół pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus, a w 1937 roku poświęcono drewniany kościół ewangelicki. Ostatni z przedwojennych kościołów zabrzańskich wybudowano w dzielnicy Maciejów. W 1936 roku poświęcono tam kościół pw. św. Macieja Apostoła.
Oprócz kościołów, powstało w Zabrzu w okresie międzywojennym wiele obiektów użyteczności publicznej.
W 1925 roku na obecnym placu Warszawskim postawiono gmach Banku Rzeszy, a w1927 roku budynek urzędu skarbowego. W 1925 roku oddano do użytku nowy ratusz w Biskupicach, zaś w 1929 roku ratusze w Zabrzu i Rokitnicy. W 1931 roku przy obecnej ul. Wolności otwarto siedzibę Miejskiej Kasy Oszczędnościowo-Pożyczkowej. W 1932 roku przy obecnej ul. H. Sienkiewicza stanęła siedziba urzędu pracy, a rok później policja zabrzańska przeprowadziła się do nowego gmachu wybudowanego na rogu obecnych ulic 1 Maja i gen. Ch. de Gaulle’a. W 1928 roku oddano do użytku szpital Spółki Brackiej wybudowany w Rokitnicy. Pięć lat później, w 1933 roku, w szpitalu wybudowanym przy klasztorze OO. Kamilianów w Zabrzu przyjęto pierwszych pacjentów. Powstawały nowe szkoły powszechne, założono kilka szkół średnich. Rozwijało się życie kulturalne. W 1935 roku zatwierdzono decyzję o utworzeniu Miejskiej Izby Regionalnej, która w 1938 roku przekształciła się w Muzeum Miejskie. Otwarto także kilka nowych kin. Już w 1919 roku filmy można było zobaczyć w kinie „Helios”, działającym przy obecnej ul. Dworcowej do stycznia 1934 roku. W 1927 roku przy obecnej ul. 3 Maja 32 uruchomiono kino „Apollo”. Rok 1931 przyniósł powstanie dwóch kolejnych kin. W październiku swoje podwoje otworzyło „Bürger-Kino”, wybudowane przy obecnej ul. Szczęść Boże. Miesiąc później zaczęto wyświetlać filmy w kinie „Nord-Lichtspiele”, urządzonym w starej restauracji znajdującej się przy obecnej ul. Wolności 179. Ostatnie kino zabrzańskie, nazwane „Lichtburg”, otwarto we wrześniu 1934 roku przy obecnym pl. Wolności. Nowe kina wybudowano również w Biskupicach, Mikulczycach i Rokitnicy. Ich właścicielem był Franz Bielowski. Przygotowywane w latach 20. XX wieku projekty przebudowy centrum Zabrza nie zostały nigdy zrealizowane. W czerwcu 1933 roku miejski radca budowlany Karl Breuer opracował nowy projekt przebudowy zabrzańskiego „City”. Przewidywał on wyburzenie kilku budynków przy obecnych ulicach Dworcowej i Wolności, wytyczenie na tym miejscu reprezentacyjnego placu i otoczenie go pięcioma nowymi gmachami. Od zachodu były to dwa połączone domy mieszkalne z wydzieloną na parterze częścią handlowo-usługową, od południa kino i gmach kasy oszczędnościowej z mieszkaniami na wyższych kondygnacjach, od wschodu budynek mieszkalno-usługowy ze sklepem rybnym od strony ul. Wolności i bankiem od strony placu. W ciągu następnych dwóch i pół roku projekt ten został zrealizowany. Plac nazwano „Peter-Paul-Platz”, obecnie znany jest jako plac Wolności.
Również w okresie międzywojennym rozwijano sieć komunikacyjną.
W 1925 roku oddano do użytku linię tramwajową Miechowice – Rokitnica – Wieszowa, dzięki czemu Rokitnica uzyskała połączenie z Bytomiem. Trzy lata później Rokitnicę połączono linią tramwajową z budowanym osiedlem Helenka. W 1934 roku uruchomiono linię tramwajową łączącą centrum Zabrza z Mikulczycami, a w 1936 roku przedłużono ją do kopalni „Guido”. Oprócz tramwajów, po Zabrzu jeździły również autobusy. W 1926 roku powołano Miejską Komunikację Samochodową, dzięki czemu z centrum Zabrza można było dojechać do Sośnicy, Zaborza, Mikulczyc, Grzybowic i Rokitnicy, kopalni „Delbrück”, „Osiedla Południowego”.
Dbano również o miejską zieleń.
Tuż po podziale Górnego Śląska w Zaborzu założono park, nazwany na cześć założyciela Parkiem Steinhoffa (obecny Park im. Gen. Karola Świerczewskiego). W latach 1924-1930, na terenie dawnych łąk i nieużytków położonych na zachód od obecnej ul. P. Dubiela, pomiędzy rzeką Bytomką i Kanałem Sztolniowym utworzono Park Miejski. W połowie lat 30. XX wieku zagospodarowano Las Guido (obecny Park Leśny im. Powstańców Śląskich). Wytyczono tam alejki spacerowe i założono niewielki zwierzyniec. W 1938 roku otwarto dla zwiedzających Ogród Botaniczny, który powstał przy obecnej ul. J. Piłsudskiego.
Przez cały okres międzywojenny rosła liczba mieszkańców Zabrza.
W styczniu 1927 roku wynosiła ona 125.392 osoby, pięć lat później, w październiku 1933 roku było to 131.309 mieszkańców. W Grzybowicach mieszkało w tymże 1933 roku 1791 osób, w Mikulczycach – 20.152 osoby, a w Rokitnicy – 7782 osoby. Wśród nich byli również Polacy. Już w sierpniu 1923 roku otwarto polskie szkoły mniejszościowe w Mikulczycach i Zaborzu. Pierwsza z nich działała aż do wybuchu II wojny światowej. Ta druga, z powodu braku uczniów zamknięta została w 1935 roku. Polacy zorganizowani byli w Związku Polaków w Niemczech, działało polskie harcerstwo i polskie chóry. 1 września 1939 roku hitlerowskie Niemcy napadły na Polskę, co zapoczątkowało II wojnę światową. Kończyce, Makoszowy i Pawłów zostały zajęte przez wojska niemieckie, a następnie na mocy dekretu z 8 października 1939 roku, wraz z dawnym Województwem Śląskim przyłączone do III Rzeszy. Rozpoczęły się prześladowania polskich działaczy narodowych, księży i inteligencji. Wielu z nich trafiło do więzień i obozów koncentracyjnych, gdzie część z nich została zamordowana. W czasie wojny wielu mężczyzn z terenu obecnego Zabrza zostało wcielonych do armii niemieckiej. Część z nich trafiła do niewoli, a następnie do 2 Korpusu Polskiego, bądź jednostek polskich walczących u boku Armii Czerwonej. Przy zakładach przemysłu ciężkiego powstały obozy pracy przymusowej, wykorzystujące niewolniczą siłę roboczą. Jeszcze przed wybuchem wojny rozpoczęło się prześladowanie Żydów. W październiku 1932 roku mieszkało ich w Zabrzu 1160, a dwa lata później – 1064. We wrześniu 1935 roku uchwalono w III Rzeszy „Ustawy Norymberskie” wymierzone przeciwko ludności żydowskiej. W nocy z 9/10 listopada 1938 roku w całych Niemczech zorganizowano masowy pogrom Żydów. Także w Zabrzu spalono tej nocy synagogę. Ostatnich zabrzańskich Żydów wywieziono w maju 1942 roku do obozu zagłady w Auschwitz. W dniach 24-28 stycznia 1945 roku Zabrze zostało zdobyte przez Armię Czerwoną i w mieście ustanowiono komendanturę wojskową. Rozpoczęła się grabież zabrzańskich zakładów przemysłowych, sklepów i lokali gastronomicznych. Do pracy w radzieckich kopalniach wywiezionych zostało ponad 10 tys. mieszkańców obecnego Zabrza. Wielu z nich nigdy do domów już nie wróciło. 19 marca 1945 roku władzę w Zabrzu przejęła z rąk radzieckich administracja polska. Na jej czele stanął prezydent Zabrza Paweł Dubiel. W Zabrzu, Grzybowicach, Mikulczycach i Rokitnicy rozpoczął się proces weryfikacji narodowościowej mieszkańców. Tych, którzy go nie przeszli pomyślnie, zmuszono do wyjazdu do Niemiec. Z kolei w Kończycach, Makoszowach i Pawłowie przeprowadzono rehabilitację tych, którzy w czasie wojny zmuszeni zostali do przyjęcia niemieckiej listy narodowościowej. Do Zabrza zaczęli napływać repatrianci z Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej, przybysze z Polski centralnej, a w następnych latach także górnicy, reemigranci z Francji, Belgii i Niemiec. Pierwszy po II wojnie światowej powszechny Sumaryczny Spis Ludności przeprowadzono w Polsce 14 lutego 1946 roku. Tego dnia Zabrze miało 104.184 mieszkańców. Na koniec 1948 roku było ich już 125.058, z czego 79.425 osób stanowiła ludność miejscowa, 45.463 osoby – ludność napływowa, a 170 osób określono jako Niemców. Jeszcze w drugiej połowie lat 40. XX wieku władze Zabrza zaczęły starać się o powiększenie jego obszaru o sąsiednie miejscowości. W kwietniu 1948 roku Miejska Rada Narodowa podjęła uchwałę, w której zaleciła Zarządowi Miejskiemu wystąpienie do Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach z wnioskiem o przyłączenie do miasta Zabrza Mikulczyc, Rokitnicy, Rudy Śląskiej, Bielszowic, Pawłowa, Kończyc i Makoszów. Pierwsze zmiany terytorialne nastąpiły dopiero w 1951 roku rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 17 marca w sprawie zniesienia i zmiany granic niektórych powiatów oraz utworzenia i zmiany granic niektórych miast stanowiących powiaty miejskie w województwie katowickim. Z dniem 1 kwietnia 1951 roku do Zabrza przyłączono z powiatu bytomskiego gminy Mikulczyce (1045 ha) i Rokitnica (947 ha) oraz gromadę Grzybowice (385 ha) z gminy Wieszowa, zaś z powiatu katowickiego gminy Kończyce (145 ha), Makoszowy (763 ha) i Pawłów (142 ha). W ten sposób ogólna powierzchnia Zabrza powiększyła się do 7835 hektarów. Trzy lata później, rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 17 lipca 1954 roku do Zabrza przyłączono teren osiedla Helenka (97ha), będący dotychczas częścią gminy Stolarzowice. Z kolei na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 grudnia 1960 roku do Zabrza włączono: 103 hektary z Rudy Śląskiej leżące pomiędzy Kończycami i Pawłowem, niewielki skrawek przy ul. Tatrzańskiej w Pawłowie oraz na południe od Kończyc; z Gliwic 1 hektar położony na południe od ul. F. D. Roosevelta; 122 hektary z powiatu gliwickiego i 11 hektarów z powiatu tarnogórskiego położone pomiędzy Mikulczycami i Grzybowicami. Przejęcie gruntów z powiatu gliwickiego związane było z planowaną budową dzielnicy przemysłowo-magazynowej (obecne ulice Magazynowa, Pyskowicka i Handlowa). Pozostałe zmiany wyniknęły z konieczności korekty biegu granic miasta, a rozporządzenia weszło w życie z końcem 1960 roku. Ostateczne ustalenie granic Zabrza nastąpiło na mocy rozporządzenia Rady Ministrów z 22 maja 1963 roku w sprawie zmiany granic miast Ruda Śląska i Zabrze. Z obszaru Zabrza wyłączono 122 hektary gruntów położonych pomiędzy Zaborzem i Biskupicami i przekazano je Rudzie Śląskiej. W przeważającej części były to obszary włączone z Rudy do Biskupic i Zaborza w 1922 roku, a zajmowane przez pola rolników mieszkających w Rudzie. Po tej zmianie powierzchnia Zabrza wynosiła 8013 hektarów. Na nowo pozyskanych terenach zaczęto budować osiedla mieszkaniowe. Jeszcze w 1950 roku rozpoczęto budowę osiedla „Rokitnica I” w Rokitnicy. Pierwszy etap jego budowy zakończono w 1955 roku, a po kilkuletniej przerwie przystąpiono do etapu drugiego. Na przełomie lat 60/70. XX wieku przystąpiono do budowy osiedla „Rokitnica II”, zlokalizowanego wzdłuż ul. Budowlanej. Z kolei w pozyskanej ze Stolarzowic Helence wybudowano w latach 1955-1961 tzw. stare osiedle, które wchłonęło kilka domów wybudowanych przez Niemców jeszcze w 1929 roku. Jego rozbudowa nastąpiła w latach 70. XX wieku. Osiedla powstawały również w samym Zabrzu. W latach 1955-1965 wybudowano osiedle „Jana Matejki” graniczące od południa z torami kolejowymi linii Sośnica – Poręba, a na północy z ulicami F. D. Roosevelta i W. Reymonta. W jego bezpośrednim sąsiedztwie w 1965 roku rozpoczęto budowę osiedla „Władysława Reymonta”, zlokalizowanego pomiędzy ulicami F. D. Roosevelta, W. Reymonta, Klonową i gen. Ch. de Gaulle’a. Pod koniec lat 60. XX wieku wybudowano 6 11-piętrowych punktowców tworzących obecnie osiedle „Barbary”. Inne duże osiedla to: osiedle „Janek” wybudowane na terenie położonym pomiędzy ul. Makoszowską a Parkiem Leśnym im. Powstańców Śląskich.; osiedle „Jana Dzierżona” wybudowane na miejscu przedwojennego osiedla baraków; osiedle domów jednorodzinnych wybudowane w dawnym Zaborzu-Wsi i osiedle domów wielorodzinnych wybudowane w Zaborzu-Porębie; osiedle „Marii Skłodowskiej-Curie”; osiedle „Tadeusza Kotarbińskiego” pomiędzy ulicami Franciszkańską, Gdańską i W. Tatarkiewicza. Od końca lat 70. do połowy lat 80. XX wieku na dawnych polach folwarku „Nowy Dwór” powstało osiedle „Mikołaja Kopernika”. Lata 90. XX wieku, wobec załamania się wielorodzinnego budownictwa spółdzielczego, to okres budownictwa jednorodzinnego. Dopiero w listopadzie 2003 roku rozpoczęto budowę osiedla przeznaczonego dla mieszkańców domów, wyburzanych pod projektowaną Drogową Trasę Średnicową. Powstaje ono przy ul. Jodłowej. Budowa nowych osiedli powodowała dalszy rozwój sieci parafialnej na trenie Zabrza. Już w 1947 roku poświęcono kaplicę pw. Niepokalanego Serca Najświętszej Marii Panny, zorganizowaną w dawnym baraku drewnianym przy ul. D. Trocera. 11 lat później erygowano tam samodzielną parafię, a w 1988 roku konsekrowano nowy, murowany kościół. W 1958 roku erygowano parafię Matki Boskiej Różańcowej w Grzybowicach, w 1982 roku parafię Najświętszej Marii Panny Matki Kościoła na osiedlu Helenka, a w 1987 roku parafię Krzyża Świętego obejmującą swoim zasięgiem osiedla „Jana Dzierżona” i „Janek”. Najmłodsza parafia zabrzańska, św. Wojciecha, erygowana została w 1998 roku. Przez wiele powojennych lat liczba mieszkańców Zabrza rosła, swoje maksimum osiągając w 1976 roku. Zameldowane były wtedy w Zabrzu 204.163 osoby. Osiem lat później, w 1982 roku było to już tylko 195.768 osób. W następnych latach znowu pojawiła się tendencja wzrostowa. W 1995 roku było 201.302 zabrzan. Od tego momentu liczba mieszkańców Zabrza ponownie zaczęła spadać.

Gliwice

Gliwice

Panorama Gliwic

Pierwsza wzmianka o mieście pochodzi już z 1276 roku. W tym okresie miasto leżało w granicach Polski, a jego położenie wiązano z lokalizacją Bytomia. Jak donoszą historycy w czternastym wieku Gliwice miały charakter obronny, a władzę sprawował tu Siemowit, używający tytułu księcia gliwickiego.

W czasach Mieszka Plątonogiego, wnuka Bolesława Krzywoustego, ziemia gliwicka była w rękach księstwa opolsko-raciborskiego. Ale już w 1289 po podziale księstwa między czterech synów stała się odrębnym księstwem, które szybko przeszło pod panowanie czeskiego króla, Wacława Drugiego. W owym czasie tereny te słynęły z hodowli ryb, młynarstwa, uprawy chmielu, a co za tym idzie z produkcji i sprzedaży piwa. Za czasów hegemonii krzyżackiej, kiedy Kazimierz Wielki zrzekł się ziem śląskich, Gliwicami kolejno władali książę Władysław i Siemowit. Okres względnego spokoju został przerwany najazdem husytów.

Gliwice oczywiście zostały zajęte. Po złupieniu i spaleniu husyci utworzyli w Gliwicach centrum swego ruchu. W 1431 roku podczas pobytu wodza husytów Zygmunta Korybutowicza w Krakowie na teologicznych debatach, sytuację wykorzystał Konrad Siódmy Oleśnicki i stosując podstęp zawładnął miastem.

Miasto w tym okresie zamieszkiwało około 1200 osób, a podstawą utrzymania było nadal browarnictwo.

W 1532 roku po śmierci ostatniego z władców pochodzących z linii Piastów, miasto przeszło pod berło Habsburgów. Rozpoczął się wtedy okres wyniszczającej wojny trzydziestoletniej, która na długo zapadła w ludzkich umysłach. Był to też czas przewlekłych konfliktów religijnych, nauki Marcina Lutra, a jednocześnie okres wielkich nadziei na powrót do granic Polski.

W owych czasach Gliwice zmieniły swe oblicze. Murowane obwarowania zastąpiono osadami i ogrodami. Miasto zaczęło tonąć w zieleni. Wojna Habsburgów z Turkami, a co za tym idzie potrzeba pieniędzy była przyczyną oddania Gliwic w dzierżawę za bagatela 14 tysięcy talarów Fryderykowi Zettritzowi jako tzw. państwo gliwickie.

Zawarta umowa miała początkowo trwać 18 lat, ale w 1580 roku została przedłużona o 10 lat, a w 1589 roku o kolejne 18. W 1596 roku Gliwice zostały sprzedane władzom miasta za 27 tysięcy talarów stając się wolnym miastem królewskim. W jego skład wchodziły również wsie: Knurów, Krywald, Ostropa, Trynek i Szobiszowice.

W 1683 roku miasto zaszczycił swą obecnością Jan Trzeci Sobieski zmierzający właśnie z odsieczą na Wiedeń zatrzymując się w klasztorze ojców Franciszkanów przy kościele Podwyższenia Krzyża Świętego (dzisiaj prowadzonym przez zgromadzenie ojców Redemptorystów).

W okresie tym podstawowym źródłem dobrobytu mieszkańców było piwowarstwo. Jednak w wyniku kolejnych pożarów w latach 1711, 1730 i 1735 spłonął browar i nastąpił ostateczny upadek tej dochodowej branży.

Lata 1740- 1763 to lata tzw. wojen śląskich toczonych między Austrią, a Prusami. W okresie władania Prus w Gliwicach począł rodzić się kapitalizm. W tymże czasie rozbudowywały się przedmieścia, gdzie lokowały się osiedla hutnicze. Rozwinięta została sieć urzędów górniczych i hutniczych, na których czele stał Wyższy Urząd Górniczy. Władze zadbały o rozwój dróg handlowych i modyfikację środków transportu. Wtedy rozpoczęto także budowę Kanału Gliwickiego, którego zadaniem było ułatwienie spływu węgla, oraz zabezpieczenie przed nękającymi miasto dokuczliwymi, okresowymi powodziami. Budowa kanału trwała od 1792 do 1822 roku. Węgiel z Gliwic był tańszy od angielskiego, dlatego też był chętnie importowany przez rynek berliński.

W 1796 roku uruchomiono państwową hutę żelaza, która zasłynęła w całej Europie nie tylko ze względu na swe odlewy artystyczne, ale również z produkcji zbrojeniowej. W końcu to tutaj w1804 roku odlano pierwszą armatę. W okresie tym oddano do użytku pierwszy w Europie wielki piec koksowniczy, zaprojektowany i uruchomiony przez Johna Baildona.

W 1810 roku został zlikwidowany klasztor franciszkanów. Budynki przejęło państwo i otwarto w nim pierwsze gliwickie gimnazjum. W 1834 roku została uruchomiona poczta.

Bardzo ważnym elementem w rozwoju miasta było w 1845 roku poprowadzenie linii kolejowej z Wrocławia do Gliwic, którą trzy lata później przedłużono do Mysłowic.

Gliwice - ul. Zwycięstwa
Gliwice - ul. Zwycięstwa

W 1887 roku utworzono w Gliwicach powiat. Miasto mogło same decydować o swoich sprawach i potrzebach, miało zabezpieczony postęp gospodarczy i kulturalny, zależny jedynie od swych obywateli. Wzrost gospodarczy spowodował rozbudowywanie i unowocześnianie małych zakładów przemysłowych przy jednoczesnym powstawaniu nowych. W 1883 roku spadkobiercy założyciela huty “Hermina”, Oskar i Georg Caro przejęli w posiadanie hutę “Julia” w Bobrku. W założonej wraz z Wilhelmem Hegenscheidtem firmie “Obereisen” rozciągali swą kontrolę nad coraz to nowymi zakładami przemysłowymi stając się potęgą.

W owych czasach w najbliższych okolicach Gliwic znajdowało się 14 gorzelni, 2 browary, 5 młynów, 7 cegielni, 3 tartaki, fabryczka gontów, 8 wapienników i 2 huty szkła. Ponadto istniała tutaj gazownia, fabryka pieców, rozlewnia piwa, 4 drukarnie, fabryka asfaltu i papy. Równocześnie zaczęły powstawać instytucje ułatwiające obroty pieniężne, jak banki, kantory bankowe, kasy oszczędnościowe i pożyczkowe.

W 1892 roku powstała pierwsza konna linia tramwajowa, którą wkrótce przedłużono aż do Piekar Śląskich. Trzy lata później pojawiły się pierwsze w Europie tramwaje elektryczne. W 1899roku oddano do użytku teatr, na którego scenach grali aktorzy z całej Europy, a szczególnie z Niemiec, aż do drugiej wojny światowej.

W czasie pierwszej wojny światowej gospodarka i przemysł zostały przestawione na produkcję zbrojeniową. Niektóre zakłady zostały pozamykane, a zatrudnienie spadło. Lata 1919- 1921 to trzy powstania śląskie i plebiscyt. Mieszkańcy mieli zdecydować czy chcą należeć do państwa polskiego, czy do niemieckiego. Mieszkańcy Gliwic opowiedzieli się za przynależnością do Niemiec, a spośród 102 gmin powiatu toszecko-gliwickiego 88 opowiedziało się po stronie Polski. W 1922roku obszar został podzielony pomiędzy sporne państwa. W 1928 wybudowano nowoczesny Hotel (“Haus Oberschlesien”), w którym dzisiaj mieści się Urząd Miejski (przy dzisiejszej uliicy Zwycięstwa).

31 sierpnia 1939 roku sfingowano napad na ówczesną radiostację gliwicką (dzisiejsza ul. Tarnogórska). Miał to być pretekst do napaści wojsk niemieckich na Polskę. W latach wojny miasto było całkowicie nastawione na produkcję zbrojeniową. W Gliwicach powstały cztery obozy pracy jako filie obozu w Oświęcimiu, które były źródłem taniej siły roboczej. W 1945 roku miasto zajęła Armia Czerwona, która dokonała znaczących zniszczeń – spalony został zabytkowy budynek Teatru Victoria, nie oszczędzono również siedziby hotelu Oberschlesien. W 1945 roku Gliwice ponownie znalazły się w granicach Polski.

Po wojnie Gliwice stały się ważnym ośrodkiem naukowym i gospodarczym. Powołano Politechnikę Śląską. Większość jej kadry wywodziła się z Uniwersytetu Lwowskiego i Politechniki Lwowskiej. Powstają instytucje, biura projektowe, dominuje przemysł chemiczny. Gliwice stały się chemiczną stolicą z Centralnym Zarządem Przemysłu Chemicznego na czele. Kolejne lata to otwarcie instytutu przeciwrakowego, Operetki Śląskiej i muzeum. W 1992 roku została utworzona nowa diecezja Kościoła rzymskokatolickiego, której siedzibą stały się Gliwice. W 1998 roku uroczyście otwarto największą inwestycję zagraniczną w Polsce: zakłady Opel Polska.