Napisz lub zadzwoń:

Otwieramy rekrutacje

W związku z prowadzonymi przez nas badaniami archeologicznymi otwieramy rekrutacje: na Śląsku https://pl.indeed.com/praca/archeolog-4a8d8a690a5b15b9 w Warszawie https://pl.indeed.com/praca/archeolog-20c0969458c07659 Zapraszamy do współpracy.

Gminne Ewidencje Zabytków

Galeria realizacji

Zdjęcia z gminnych ewidencji zabytków. 

Toszek, woj. śląskie

Gminna Ewidencja Zabytków dla Gminy Toszek, woj. śląskie

Ustroń, woj. śląskie

Gminna Ewidencja Zabytków i Program Opieki nad Zabytkami dla miasta Ustroń, woj. śląskie.

Żukowice, woj. dolnośląskie

Gminna Ewidencja Zabytków i Program Opieki nad Zabytkami dla gminy Żukowice, pow. głogowski, woj. dolnośląskie.

Ryglice, woj. małopolskie

Gminna Ewidencja Zabytków i Program Opieki nad Zabytkami dla gminy Ryglice.

Nadzory archeologiczne

Galeria realizacji

Zdjęcia z nadzorów archeologicznych  wykonywanych na terenach inwestycji. 

Kietrz, woj.opolskie

Nadzór archeologiczny przed inwestycją pn.: “Budowa domu jednorodzinnego w miejscowości Kietrz, pow. głubczycki, dz. ew. nr 671/4”.​

Frysztak, woj.podkarpackie

Nadzór archeologiczny przed inwestycją pn.: „Przebudowa istniejącej sieci napowietrznej nN na sieć kablową oraz na sieć napowietrzną AsXSn w miejscowości Frysztak (prace na zabytkach konserwatorskich)”.

Mikołów, woj.śląskie

Nadzór archeologiczny przed inwestycją pn.: „Budowa budynku mieszkalnego jednorodzinnego wolnostojącego z garażem w Mikołowie przy ul. Podgórnej (dz. 1782/89).”

Lubliniec, woj. śląskie

Nadzór archeologiczny przed inwestycją pn.: „Remont budynku przy ul. Piłsudskiego 13 w mieście Lublińcu (dz. ew. nr 46, obręb Lubliniec).”

Wojnicz, woj. małopolskie

Nadzór archeologiczny przed inwestycją pn.: „Wykonanie skrzyni z urządzeniami telekomunikacyjnymi oraz przyłącza podziemnego do słupa sieci energetycznej na dz. nr 446/1, ul. Zawale w m. Wojnicz, gm. Wojnicz, pow. tarnowski, woj. małopolskie”.

Żory, woj. śląskie

Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Budowa instalacji do produkcji koncentratów
spożywczych wraz z infrastrukturą techniczno-logistyczno – technologiczną realizowaną w ramach
rozbudowy zakładu MOKATE Sp. z o. o. w Żorach planowaną do realizacji na działkach nr 1421/56,
1471/93, 1422/56 położonych w Warszowicach przy ul. Strażackiej (gmina Pawłowice)”.

Mielec, woj. podkarpackie


Nadzór archeologiczny prowadzonego podczas trwania zadania inwestycyjnego:
„Przebudowy linii napowietrznej SN 15kV, budowy ziemnej linii kablowej SN 15kV, budowy
kontenerowej stacji transformatorowej 15/0,4 kV „Mielec 121”, budowy ziemnej sieci kablowej
nN, przebudowy sieci napowietrznej nN, budowy przyłącza nN oraz rozbiórki odcinka sieci
energetycznej napowietrznej SN 15kV wraz z przebudową, przy ul. Iwaszkiewicza i ul.
Kryczyńskiego w miejscowości Mielec na dz. nr ew. 2906/13, 2907/9, 2907/3, 2907/4, 2907/1,
2906/1, 2906/4, 2906/5, 2882/7, 2880/1, 2865 (Obręb 5. Smoczka) oraz na działce 1880/20 (Obręb
8 Lasy)”

Tyczyn, woj. podkarpackie

Nadzór archeologiczny podczas zadania inwestycyjnego: „Budowa studni strefa 1 w Tyczynie w ramach rewitalizacji płyty Rynku wraz z przyległymi uliczkami.” Województwo podkarpackie.

Radymno, woj. podkarpackie

Nadzór archeologiczny nad inwestycją „Ułożenie kostki brukowej wraz z obrzeżami na działce nr 1862/2 w Radymnie, woj. podkarpackie.”

Gliwice, ul. Tarnogórska, woj. śląskie

Nadzór archeologiczny nad inwestycją “Budowa salonu samochodowego Opel”.

Rzeszów, ul. Zygmunta Starego, woj. podkarpackie

Nadzór archeologiczny nad inwestycją “Budowa wyjść kablowych 15 kV ze stacji 110/15 kV GPZ-Krasne” c. d. od stacji transformatorowej “CHU Krasne” – II Etap.

Głogów Małopolski – Rynek, woj. podkarpackie

Nadzór archeologiczny nad inwestycją “Przebudowa sieci niskiego napięcia w rejonie Rynku w Głogowie Małopolskim”.

Przemyśl, ul. Mickiewicza 3, woj. podkarpackie

Nadzór archeologiczny przy prowadzeniu robót “Budowa przyłącza ciepłowniczego wysokoparametrowego z kablem transmisyjnym do budynku przy ulicy Mickiewicza 3 w Przemyślu”.

Przemyśl – Rynek, woj. podkarpackie

Nadzór archeologiczny nad inwestycją: “Rewitalizacja terenu Starego Miasta w Przemyślu – podziemna trasa turystyczna”.

Przemyśl, ul. Katedralna 6, Rynek 15, Rynek 18, woj. podkarpackie

Nadzór archeologiczny nad zadaniem inwestycyjnym pod nazwą „Przyłącze ciepłownicze w technologii rur preizolowanych z kablem transmisyjnym do budynku przy ulicy Katedralna 6, Rynek 15 i Rynek 18 w Przemyślu”

Kęty, woj. małopolskie

Nadzór archeologiczny przy realizacji inwestycji pt.:

Inwestycja nr 1 – „Przebudowa przyłącza kanalizacji sanitarnej do budynku Przedszkola nr 8 przy ulicy Sobieskiego 12 w Kętach”.
Inwestycja nr 2 – „Przebudowa kanalizacji ogólnospławnej na działkach w rejonie ulicy Kościuszki w Kętach”.

Będzin, woj. śląskie

Nadzór archeologiczny podczas inwestycji „Budowa chodnika wraz z małą architekturą w ramach przedłużenia bulwarów nad rzeką Przemsza”. Będzin, działki nr 114/2, 131/12/, 131/10, woj. śląskie.

Bieruń, woj. śląskie

Nadzór archeologiczny przy inwestycji: „Przebudowa istniejącego obiektu magazynowego na zakład produkcyjny firmy NAMYANG Poland Sp. z o.o. w Bieruniu k. Tych, przy ul. Oświęcimskiej 300”.

Chmielnik, woj. podkarpackie

Nadzór archeologiczny nad zadaniem inwestycyjnym “Modernizacja, przebudowa i rozbudowa istniejącego wodociągu gminnego.

Jarosław – Pruchnik, woj. podkarpackie

Rozbudowa drogi wojewódzkiej nr 880 Jarosław – Pruchnik.

Praca

Praca

Współpracujemy z największymi firmami w Polsce

Marzysz o prowadzeniu nadzorów archeologicznych na terenie całego województwa podkarpackiego? Współpracujemy z największymi firmami w Polsce. Kontakt z inwestorem na budowie, ewidencjonowanie obiektów archeologicznych, odbiór stanowiska. To wszystko się u nas dzieje, a Ty możesz być tego częścią.

Chcesz nauczyć się jak w praktyce wygląda tworzenie Gminnej Ewidencji Zabytków? U nas jest taka możliwość każdego dnia. Wyprawa z lustrzanką i z mapą w dłoni w nieznane tereny, wypełnianie kart adresowych. Brzmi ciekawie?

Chcesz nauczyć się jak w praktyce wygląda tworzenie Gminnej Ewidencji Zabytków?

Chcesz sprawdzić się w pisaniu Programów Opieki nad Zabytkami dla jednego z polskich miast? Działamy na terenie Polski wschodniej, środkowej, południowej i zachodniej. Możesz realizować to razem z nami.

Być może czekamy właśnie na Ciebie.

Łańcut

Wykopaliska z terenu miasta świadczą, że na terenie Ziemi Łańcuckiej, ludność żyła już w okresie neolitu. Archeolodzy są zdania, iż w okolicy Łańcuta istniały grody obronne w początkach drugiego tysiąclecia. Nim powstało miasto, na tym terenie istniała osada, na wzgórzu do dziś zwanym Łysa Górą. Król Kazimierz Wielki, który w latach 1340-1349 zajął ziemię przemyską, nadał Łysą Górę i przyległe włości zasłużonemu wojewodzie sandomierskiemu Ottonowi z Pilczy. W tym czasie (obecnie przyjmowany jest rok 1349) przy grodzie lokowane zostało miasto i powstała parafia łańcucka z drewnianym kościołem pw. Św. Barbary. Przy założeniu miasta udział wzięli osadnicy ze Śląska, koloniści niemieccy, a także na wpół zgermanizowani Polacy z okolic Kamiennej Góry. Stąd też prawdopodobnie wywiodła się nazwa powstałego tutaj miasta Landshut (strażnica kraju). W tym czasie Otton z Pilczy zbudował na Łysej Górze drewniany zameczek, a osadnicy otoczyli miasto fosami, wałami i parkiem.
Znaczenie rodziny Pileckich wzrosło za panowania króla Władysława Jagiełły. Żona Ottona – Jadwiga została matką chrzestną króla, a sam Jagiełło gościł potem w Łańcucie przynajmniej dwa razy: w 1410 roku, przed bitwą pod Grunwaldem oraz w 1417 roku, kiedy przybył po córkę Pileckich-Elżbietę, aby ją poślubić. To właśnie ona, po śmierci ojca Ottona, objęła dobra łańcuckie. Ostatnim właścicielem Łańcuta z rodu Pileckich był Krzysztof (1568-1586). W tym czasie Łańcut stał się jednym z najpoważniejszych ośrodków kalwinizmu w Polsce. W 1586 roku Anna z Sienna, po śmierci męża Krzysztofa Pileckiego, zamieniła się dobrami ze Stanisławem Stadnickim, który szybko, z powodu swego awanturniczego trybu życia otrzymał przydomek „Diabeł”. W 1608 roku zamek na Łysej Górze zdobyły wojska starosty leżajskiego Łukasza Opalińskiego. W tych czasach, pełnych zatargów i walk miasto bardzo ucierpiało. Zostało niemal zupełnie obrabowane i spalone w latach 1608, 1614 i 1624 w czasie najazdu Tatarów.
Łańcut był w rękach Stadnickich do 1629 roku, kiedy to, na mocy transakcji Stanisław Lubomirski stał się prawnym właścicielem miasta. Uporządkował on sprawy religijne, poprawił obwarowania miejskie, popierał rzemiosło. W pierwszej połowie XVIII w. miasto i zamek zajął generał szwedzki Magnus Stempek. Pobyt wojsk szwedzkich w mieście dotknął je równie przykro, jak i skutki panującej wtedy powodzi, epidemii chorób, gradobicia, a nawet przelotu szarańczy. W 1745 roku zaszła w Łańcucie kolejna zmiana, nagle zmarł bowiem książę Teodor. Łańcut stał się wtedy własnością spadkobiercy- Stanisława Lubomirskiego. Ożenił się on z Izabelą Elżbietą z Czartoryskich, która po śmierci męża w 1783 r. przez ponad trzydzieści lat samodzielnie zarządzała sporym majątkiem. Był to czas, kiedy na łańcuckim zamku przebywali sławni i zasłużeni ludzie z Polski, m.in. Tadeusz Kościuszko, Hugo Kołłątaj czy Jan Śniadecki. Izabela Elżbieta z Czartoryskich zmarła w 1816 roku i na mocy wcześniejszych zapisów dobra łańcuckie, a także podlwowskie, sandomierskie i krakowskie odziedziczyli jej wnukowie Alfred i Artur Potoccy. W 1823 roku bracia podzielili się majątkiem, w wyniku czego klucz łańcucki przejął starszy z braci Alfred (1786-1862). Nowy właściciel Łańcuta w swych dobrach stworzył ordynację, powiększając znacznie dobra łańcuckie. W 1862 roku całość dóbr Alfreda Potockiego objął jego syn, Alfred Potocki junior. Po śmierci II ordynata dobra łańcuckie przejął jego syn Roman. Potoccy okazali się dobrymi gospodarzami. Dbali o rozwój gospodarczy swoich olbrzymich dóbr. Słynęli z nowatorskich metod gospodarowania w rolnictwie, inwestowali w przemysł przetwórczy. W Łańcucie wybudowano cukrownię, przekształconą później w rafinerię spirytusu i fabrykę eteru, przebudowali i unowocześnili browar, wybudowali fabrykę likierów i rosolisów. Z pewnością przyczyniło się do tego wybudowanie w ramach inwestycji rządowych najpierw w latach 1795-1810 bitego traktu, tzw. cesarskiego gościńca, a w 1859 linii kolejowej Wiedeń-Lwów.
Potoccy posiadali także udziały w kopalniach śląskich, lokowali udziały w uzdrowiskach. Przebudowali swoją siedzibę w Łańcucie, tworząc w Łańcucie jedną z najwspanialszych rezydencji. Zadbali też o jej otoczenie, o wspaniały park, a także o miasto, w którym w ramach ordynacji powstało wiele budynków. W tym czasie nastąpiła też aktywizacja społeczna i gospodarcza mieszkańców miasta. W 1876 roku powstała w mieście Ochotnicza Straż Pożarna. W 1876 roku wzniesiony został nowy budynek szkoły ludowej. W 1890 powstało Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, w 1894 r. Stowarzyszenie Mieszczan „Gwiazda”, w 1907 roku prywatne gimnazjum, przekształcone w państwowe Gimnazjum Realne. Została założona Kasa Zaliczkowa i Bank Ziemski. W 1913 roku wybudowano elektrownię miejską. W tym samym czasie rozebrano zabytkowy ratusz. W powstaniu nowego budynku ratusza miejskiego przeszkodził w 1914 roku wybuch I wojny światowej, która na długo wstrzymała rozwój miasta.
Działania wojenne w rejonie Łańcuta, poczyniły w mieście straty materialne – zburzona została stacja kolejowa, spłonęły niektóre domy w mieście. W 1915 roku zmarł Roman hr. Potocki i IV ordynatem łańcuckim został jego syn Alfred hr. Potocki. W pierwszych latach niepodległej Polski miasto nie mogło wyjść z zastoju. Rzemiosło przeżywało kryzys. W kwietniu 1921 roku do opuszczonych poaustriackich koszar skierowany został 10. Pułk Strzelców Konnych, dla którego Łańcut stał się miastem garnizonowym.
W okresie tym w Łańcucie nastąpił rozwój oświaty. Ważnym wydarzeniem dla miasta było znaczne powiększenie jego rozmiaru i liczby ludności poprzez przyłączenie pod koniec lat dwudziestych ub. w. Przedmieścia i Podzwierzyńca, stanowiących dotąd oddzielne gminy wiejskie. Dopiero pod koniec lat trzydziestych Łańcut zaczął się dźwigać przemysłowo, jednak wybuch II wojny światowej brutalnie to przerwał. W mieście władzę przejęły instytucje stworzone przez okupanta. Zaczęły się represje w stosunku do miejscowej ludności, w pierwszym rzędzie najostrzejsze dla zamieszkujących miasto Żydów, których do sierpnia 1942 roku zlikwidowano tu zupełnie. Odpowiedzią na represję okupanta było powstanie komórek ruchu oporu. W związku z ograniczeniem możliwości uczenia się, powstało tajne nauczanie doskonale zakonspirowane i zorganizowane. W połowie lipca 1944 roku, w związku ze zbliżaniem się frontu niemiecko-sowieckiego, Alfred hr. Potocki opuścił Łańcut, wywożąc z zamku najcenniejsze rzeczy, w tym dzieła sztuki. Jeszcze w tym samym roku, do listopada, przeprowadzono reformę rolną, rozparcelowując folwarki ordynacji Potockich. Na terenie miasta parcelacja objęła ziemię z trzech folwarków – Górne, Dolne i Wola Mała. W zamku Potockich powstało muzeum wnętrz. Szczególnie szybko rozwijało się szkolnictwo. Miasto w 1954 r. powiększyło po raz kolejny swój obszar poprzez przyłączenie do niego części wsi Krzemienica oraz części wsi Wola Mała. Przybywają tu często delegacje zagraniczne. Dziś Łańcut ma powierzchnię 19,4 km 2 i prawie 18 tys. mieszkańców. Sąsiaduje z gminami wiejskimi – Łańcut, Czarna i Białobrzegi.

Tekst pochodzi ze strony: lancut.pl/asp/pl_start.asp?typ=14&menu=104&strona=1

Jarosław

Jarosław

Dokładnie nie wiadomo, kiedy miasto się narodziło. Osada istniała już prawdopodobnie w czasach prehistorycznych, bowiem badania archeologiczne prowadzone na obszarze dzisiejszego Jarosławia i okolic odkryły liczne ślady zamieszkiwania tych obszarów przez ludy różnych epok i kultur począwszy od neolitu (4000 – 1800 p.n.e.). Najstarszymi mieszkańcami Jarosławszczyzny byli niewątpliwie koczujący myśliwi, polujący na obfitą niegdyś tutaj zwierzynę i posługujący się prymitywnymi narzędziami pracy, sporządzanymi przeważnie z kamienia i rogu. Stopniowo wraz z upływem czasu ich miejsce zaczęła zajmować inna ludność przybyła z południa, pochodzenia prawdopodobnie trackiego. Zajmowała się ona rolnictwem i pasterstwem prowadząc osiadły tryb życia. Niewykluczone, ze właśnie ona nadała tracką nazwę rzece San. Wykopaliska archeologiczne określają dokładnie miejsca dawnych osad położonych wśród żyznej ziemi na wyniosłych garbach lessowych, w otoczeniu pierwotnych lasów lub w nadrzecznych dolinach.

Owe najstarsze, stałe już ośrodki osadnicze pokryły się kolejno w ciągu wieków nowymi osadami, powstających wśród różnych zmian ludnościowych o różnej kulturze, począwszy od neolitu poprzez epokę brązu (1800 – 700 p.n.e.) do następnej epoki żelaza (700 p.n.e.- 700 n.e.) Zmiany kulturowe najlepiej uwidaczniają kolejne wykopaliska przedmiotów wykonanych głównie z brązu, a potem z żelaza, znalezionych w obrębie samego Jarosławia, a także jego okolicach. Obok śladów osad spotkać można także rozległe cmentarzyska z grobami całopalnymi, które rozpowszechniły się wraz z napływem w te strony ludności o kulturze łużyckiej.

Około 100 roku n.e. na ziemi jarosławskiej zaznaczyły się wpływy kultury rzymskiej, w czasie istnienia silnego imperium rzymskiego, zwłaszcza kiedy przez Jarosław i okolice wędrowały greckie i rzymskie karawany kupieckie, na szlaku solno-bursztynowym bałtycko-czarnomorskim, przebiegającym także wzdłuż Sanu. Dowodem tego są rozmaitego rodzaju przedmioty żelazne, ceramika a zwłaszcza duża ilość monet greckich i rzymskich znalezionych w Jarosławszczyźnie, a także ślady osad pochodzących z tego czasu (między innymi Radymno i Węgierka).

U progu średniowiecza w IV i V w. n.e. niespokojne czasy tzw. wędrówek ludów przerwały stosunkowo spokojny okres bytowania ludności miejscowej, zmuszając ją do wznoszenia warownych, dobrze ufortyfikowanych grodów. Taki warowny gród powstał podówczas obok prastarej osady jarosławskiej, której śladów należy szukać na terenie późniejszego opactwa benedyktynek.

Wraz z upływem czasu znaczenie ziemi jarosławskiej ciągle wzrastało. Naprzód znalazła się w obrębie państwa Wiślan, przez jakiś czas była również zależna politycznie od państwa wielkomorawskiego, by następnie, w początkach X wieku przejść we władanie Piastów. Obszar jarosławski ulokowany na pograniczu polsko-ruskim nabrał specjalnego znaczenia, przy czym ważne zadanie obronne tego pogranicza przypadło do spełnienia grodowi jarosławskiemu. Jeżeli dodać do tego dogodne położenie przygrodowej osady pod względem komunikacyjno-handlowym, można będzie pełniej uzmysłowić sobie, dlaczego ów pierwotny Jarosław, rozlokowany na obronnym wzgórzu miał dość duże znaczenie u progu dziejów polskich.

Dalsze losy Jarosławszczyzny kształtowały się pod wpływem rywalizacji polsko-ruskiej. Tradycja wiązała dawniej wytłumaczenie nazwy Jarosław z księciem ruskim Jarosławem, który włączywszy do swego państwa Grody Czerwieńskie miał nazwać osadę jarosławską swoim imieniem. Są to jednak tylko hipotezy nie poparte żadnymi historycznymi dowodami. Niewykluczone także, iż nazwa Jarosław rozpowszechniona zresztą wówczas w całej Słowiańszczyźnie, pochodzi z czasów przynależności obszaru jarosławskiego do państwa wielkomorawskiego.

Rywalizacja o pogranicze jarosławskie między trzema państwami: polskim, ruskim i węgierskim w XI i XII wieku była dla tych ziem okresem bardzo niespokojnym. Z tego też okresu pochodzi pierwsza źródłowa wzmianka o Jarosławiu, a ściślej z 1152 roku, kiedy to wiadomość o nim umieszczono w Kronice Ruskiej w związku z walkami o warowny gród jarosławski. Władali nim wówczas książęta ruscy, którzy w X i XI wieku opanowali Grody Czerwieńskie, stanowiące niegdyś wschodnie rubieże państwa Piastów.

Jarosław położony na skrzyżowaniu ważnego szlaku handlowego wiodącego od Morza Czerwonego na zachód Europy z drogą wodną, jaką stanowił San, miał dobre warunki rozwoju, chociaż przejście ziem ruskich w XIII stuleciu pod władzę tatarską spowodowało upadek znaczenia warowni jarosławskiej, położonej na pograniczu polsko-ruskim. W związku z niepewnością stosunków politycznych zmalało równocześnie znaczenie przygodowej osady jarosławskiej, jako nadrzecznego targowiska o przeważającej już wówczas ludności rzemieślniczo-kupieckiej. Otrzymała ona w 1323 roku – według późniejszych wzmianek źródłowych – po raz pierwszy miejskie prawa lokalizacyjne. Niestety zaginięcie pierwszego dokumentu lokacyjnego nie pozwala dokładnie oznaczyć treści tych uprawnień, w każdym razie już samo ich nadanie było potwierdzeniem wzrastającej roli Jarosławia. Zmieniała się również cała ziemia jarosławska – określana tak w dokumentach z XIV wieku – przez zwiększone osadnictwo, idące tutaj przeważnie od zachodu w ciągu XIII stulecia.

Za czasów Kazimierza Wielkiego obszar jarosławski dostał się wspólnie z ziemią przemyską po roku 1340 już na stałe pod panowanie polskie. Dawna niepewność stosunków ustąpiła miejsca stabilizacji nie tylko politycznej, ale także gospodarczej. Rozpoczęta w poprzedni okresie akcja gospodarcza i społeczna króla, znalazła swój wyraz w tworzeniu w ziemi przemyskiej, a więc i w Jarosławszczyźnie nowych osad. Liczba ich ciągle wzrastała, bowiem do wsi i miał napływało coraz więcej osadników, pochodzących w dużej części z sąsiedniej Małopolski i ze Śląska. Ta doskonale przemyślana działalność wielkiego władcy znalazła kontynuatora za rządów króla Ludwika Węgierskiego w osobie królewskiego namiestnika i wielkorządcy, księcia opolskiego Władysława (1372 – 1378). Jemu to zawdzięcza Jarosław otrzymanie drugiego z rzędu przywileju lokacyjnego z 1375 roku, opartego o prawo magdeburskie. Dawało ono miastu duże uprawnienia samorządowe i handlowe, obdarowywało je stoma łanami frankońskimi ziemi (2240 ha), oraz przeniosło na nowe miejsce, bardziej odpowiadające przyszłemu rozwojowi, tzn. na teren obecnego rynku. Tenże władca wzniósł tu również warowny zamek w rejonie dzisiejszej cerkwi. Wtedy miasto zostało zaplanowane od nowa ,wytyczono rynek i ulice. W tym “nowym” Jarosławiu odebrała królowa Jadwiga w 1387 roku, hołd całej ziemi przemyskiej, a więc i okolic Jarosławia a równocześnie zatwierdziła przywileje feudałom polskim, a jednemu z nich – Janowi Tarnowskiemu nadała miasto Jarosław z rozległymi dobrami na dziedziczną własność. Tak więc Jarosław stał się odtąd na długo prywatną własnością Tarnowskich, a potem kolejno Odrowążów, Kostków, Ostrogskich i innych wielmożów polskich. Miasto korzystało co prawda z ich przywilejów i opieki, utraciło jednak dużo ze swej samodzielności. Warto również wspomnieć, że pod wodzą jednego z Tarnowskich, Spytka, okoliczne rycerstwo brało udział w bitwie grunwaldzkiej w szeregach 39 chorągwi. Za pośrednictwem innego z Tranowskich, także Spytka, otrzymał Jarosław w 1443 roku ważne handlowe prawo nie omijania miasta przez kupców bocznymi drogami. Był to ważny przywilej handlowy, zwłaszcza, że odnowiła się od 1360 roku prastara droga bałtycko – czarnomorska, przechodząca niegdyś wzdłuż Sanu przez Jarosław, gdzie istniało połączenie z drugą trasą wiodącą ze Śląska przez Kraków nad Morze Czarne. To położenie niezwykle korzystne na skrzyżowaniu dróg kupieckich zadecydowało o dalszym rozwoju gospodarczym Jarosławia jako ważnego odtąd targowiska lokacyjnego, a niebawem dużego ośrodka jarmarcznego południowej Polski (od początków XV w.).

Z końcem średniowiecza był już Jarosław dość dużą osadą miejską, zabudowaną po roku 1375 drewnianymi i murowanymi domami. Z tych ostatnich wyliczyć należy okazałą farę, ratusz i zamek Tarnowskich, oraz niektóre domy mieszczańskie. Miasto otaczały śródmieścia ciągnące się wzdłuż trzech głównych dróg biegnących ku zachodowi, północy i południowemu- wschodowi. Przed napadami nieprzyjacielskimi, które trapiły Jarosław zwłaszcza z końcem XV stulecia zabezpieczono miasto już od roku 1523 okoloną linią obronną murów, baszt i nasypów ziemnych. Także i pod względem kulturalnym zajęła Jarosławszczyzna z końcem średniowiecza niepoślednie miejsce. W XV w. istniała w Jarosławiu szkoła parafialna, a synowie mieszczańscy znaleźli się jako jedni z pierwszych na odnowionej krakowskiej wszechnicy.

Okres największej pomyślności gospodarczej i kulturalnej Jarosławia, podobnie zresztą jak i całej Jarosławszczyzny przypadł na stulecia: XVI i połowę XVII. Niekwestionowaną sławę przyniosły miastu jarmarki jarosławskie, znane powszechnie w kraju i zagranicą. Jarmarki te, głównie trzytygodniowe letnie, ściągały do Jarosławia bardzo liczne rzesze kupieckie nie tylko z różnych stron Polski, ale także z Rzeszy niemieckiej, Anglii, Moskwy, Persji, Armenii, Włoch, Hiszpanii i wielu innych krajów świata. Na jarmarcznym targowisku jarosłwskim można było dogodnie nabyć rozmaite towary ówczesne, od najprostszych do najwykwintniejszych. Specjalne sądy jarmarczne, istniejące wówczas tylko w dwu miastach polskich: Lublinie i Jarosławiu, rozstrzygały liczne zatargi i spory, których nie dawało się przecież uniknąć w tak ruchliwym targowisku. Ulicami i placami miasta przewijał się w tym czasie różnojęzyczny i różnobarwny tłum, wypełniając niewielką przestrzeń obecnego śródmieścia. Handel odbywał się na rynku, podcieniach, placach, obszernych wnętrzach domów rynkowych oraz przedmieściach poza obwarowaniami miejskimi. Budownictwo jarosławskiego staromieścia, wzbudzające obecnie podziw zwiedzających, wnoszone było z myślą, aby zapewnić spokojny i wygodny handel przybyszom z dalekich stron. Mieszczańskie kamienice na rynku, zachowane w większości do czasów obecnych, przystosowane były niemal całkowicie do celów handlowych. Przestronne sienie, przez które mogły przejeżdżać nawet sporych rozmiarów wozy kupieckie, obszerne środkowe hale, zwane tutaj wiatami, oszklone od góry, umożliwiały prowadzenie transakcji handlowych przy różnej pogodzie: pomieszczenia na kramy i stragany w zewnętrznych frontowych podcieniach, obiegających wokół niemal całego rynku służyły licznym handlującym. Dla przechowania wielkich ilości towarów przeznaczone były parterowe chłodne i dobrze wietrzone magazyny, a przede wszystkim kilkupoziomowe głębokie piwnice, odnajdywane często z bezpośrednim dojściem od strony rynku. Liczbę przybyszów kupieckich w czasie wielkich sierpniowych jarmarków oceniano na około 30 000 osób. W czasie swego największego rozkwitu nie zapomniał Jarosław, iż leży nad Sanem. Przedsiębiorczy i operatywni mieszczanie wznieśli na lewym brzegu rzeki port tzw. pale i spławiali cisowe tratwy na budowę okrętów aż do Danii, Finlandii, Flandrii, Anglii, Hiszpanii i Włoch. Natomiast wiosną przy wysokim stanie wody płynęło do Gdańska zboże, sól, masło, świece woskowe itd., a stóp skarpy u podnóża klasztoru benedyktynek wznosiły się spichlerze, które niestety nie ostały się do naszych czasów. Do licznych i znaczących cechów rzemieślniczych w mieście dołączyli jeszcze retmani, sternicy, flisacy, mistrzowie zatrudnieni przy budowie statków, galarów, dubasów i tratw. Dochód, jaki Jarosław osiągał z ruchu wodnego był ogromny, wynosił bowiem rocznie około 6000 czerwonych złotych, czyli sumę za jaką można było nabyć wówczas kilka pokaźnych wsi.

W XV wieku (1587) Jarosław posiadał już wodociągi, które ulepszono i rozszerzono w 1632 roku. Wodę prowadzono drewnianymi dębowymi rurami z wyniosłości znajdujących się na południe od miasta i doprowadzano na rynek, do zamku, oraz dwu klasztorów: jezuitów i benedyktynek. Jarosław liczył na przełomie XVI i XVII stulecia około 3000 osób. Osiedlali się tutaj dość licznie Włosi (Attavanti, Savioli), Ormianie i przedstawiciele innych narodowości. Dwie dawne kamienice Attavantich i Orsettich zachowały do dzisiaj nazwy patrycjuszowskich rodzin mieszczańskich. Miarą bogactwa ówczesnego Jarosławia może być obliczenie strat, kiedy w jednym dużym pożarze (1625 rok) spaliła się wielka ilość towarów na olbrzymią wówczas sumę wynoszącą 10 milionów złp. Miasto posiadało również dużą księgarnię będącą przez długie lata w posiadaniu mieszczanina Cichończyka, w której można było dostać rozmaite książki łacińskie i polskie, jak i drukowane przez jakiś czas (1622 – 1626) na miejscu przez Jana Szeligę. Książki wychodzące z jego “oficyny drukarskiej” sprzedawano również na jarmarkach, gdzie cieszyły się dużym popytem. Nierzadkie były książki w posiadaniu mieszczan, o czym świadczą zachowane zapisy testamentowe. Ponadto na zamku jarosławskim oraz w wielu miejscowych klasztorach znajdowały się dość zasobne biblioteki. Rozwijało się wtenczas miejscowe szkolnictwo. Oprócz szkoły parafialnej, pochodzącej jeszcze ze średniowiecza, dużo rozgłosu zyskało znane szeroko kolegium jezuickie, założone 1574 r., wspierane hojnymi fundacjami miejscowych feudałów. Szkoła kolegialna liczyła wielu uczniów – około 600 z końcem XVI wieku – pochodzenia szlacheckiego i mieszczańskiego; za ucznia jarosławskiego kolegium uchodził tak bardzo potem głośny Bohdan Chmielnicki. Dla ubogich uczniów ufundowano nawet bursę.

Ówczesny Jarosław posiadał 10 świątyń, z których największą była średniowieczna jeszcze fara stojąca na rynku, z wyniosłą wieżą zegarową dźwigającą duży posąg opiekuna miasta, św. Michała. Potem przybyły miastu liczne fundacje sakralne. Jedną z nich był klasztor jezuicki z uczelnią i okazałym kościołem św. Jana. Jezuici uzyskali w mieście jeszcze jedną placówkę zakonną, w postaci podmiejskiego kościoła maryjnego, który znacznie rozbudowali. Dużą fundacją zakonną było zbudowanie gmachów dla sprowadzonych z Chełmna benedyktynek (1611 r.). Te liczne gmachy sakralne tworzyły wraz z okazałymi budowlami miejskimi piękną całość.

Nie uniknął niestety Jarosław również i ciężkich doświadczeń losu. Dwukrotnie nawiedziły go bowiem w czasie największego rozkwitu potężne pożary, w 1600 i 1625 roku. Szczególnie ten ostatni dał się bardzo we znaki mieszkańcom miasta, ponieważ zginęło prawdopodobnie ok. 300 ludzi, a z uwagi na fakt, iż ogarnął on miasto w sierpniowy dzień św. Bartłomieja podczas dorocznego, hucznego jarmarku, spaliła się wielka ilość towarów na sumę ok. 10 milionów złotych polskich. Podobno ogień był tak duży, że aż topiły się dzwony. Mieszkańców trapiły również epidemie, groźne szczególnie w okresie tłumnych jarmarków; zarazy przywlekane często przez przyjezdnych kupców dziesiątkowały ludność miejską, która chroniła się ucieczką w okoliczne lasy. Groźne wówczas napady tatarskie, zwłaszcza największy z nich w latach 1623 i 1624, spustoszyły straszliwie całą ziemię jarosławską pozostawiając ją w zgliszczach i wyludnieniu, i tylko dobrze obwarowane miasto oparło się najeźdźcom.

Od połowy XVII stulecia rozpoczyna się niestety powolne, ale stałe obniżanie dobrobytu Jarosławia. Złożyły się na to długotrwałe wojny kozackie, szwedzkie, tureckie, napady tatarskie, epidemie, lecz o dziwo najwięcej dokuczyły miastu niepowodzenia gospodarcze. Sprawy te pozostawały w związku z ogólnym obniżaniem się poziomu gospodarki Rzeczypospolitej, wywołanym rozmaitymi przyczynami. Owe niedomagania w skali ogólnokrajowej nie mogły pozostać bez wpływu na sytuację ziemi jarosławskiej. Malało znaczenie dróg tranzytowych wiodących przez Jarosław, zmniejszały się również rzesze kupieckie biorące udział w jarmarkach, zniechęcone rozmaitymi trudnościami przede wszystkim niebezpieczeństwami wojennymi. Wielce szkodliwa stawała się dla miasta feudalna gospodarka folwarczna – pańszczyźniana, spadek wartości pieniądza, upadało rolnictwo chłopskie, urywała się łączność gospodarcza między Jarosławiem i jego wiejskim zapleczem; okoliczna szlachta omijając pośrednictwo miasta sama zajmowała się sprzedażą swych produktów folwarcznych. W wyniku wzmożonego ucisku pańszczyźnianego, jeszcze przed najazdem szwedzkim doszło na ziemi jarosławskiej do ruchów chłopskich, z których najgłośniejsze były wydarzenia związane z wystąpieniem w okolicy Lubaczowa przywódcy chłopskiego Jackowskiego. Niedoszło jednak do planowanego napadu na Jarosław podczas dorocznego jarmarku w 1651 r. Dotkliwe stały się dla Jarosławszczyzny napady kozackie (1649) i epidemie.

Najdotkliwsze stały się dla miasta i okolicy najazdy szwedzkie w 1656 roku, zwłaszcza marcowa inwazja nieprzyjaciela, kiedy wojska szwedzkie pod osobistym dowództwem króla Karola Gustawa doszły do Jarosławia po moście zbudowanym na Sanie w przeciągu jednej nocy. Dwutygodniowy pobyt Szwedów spowodował ogołocenie miasta i jego okolicy ze wszystkiego, co przedstawiało jakąkolwiek wartość. Toczyły się wtenczas pod Jarosławiem utarczki Szwedów z oddziałami Czarnieckiego, opisane piórem Sienkiewicza w “Potopie”. Odwrót Szwedów spod Jarosławia stał się początkiem ich klęski, a pod niedalekim Rudnikiem sam król szwedzki omal nie dostał się do niewoli polskiej.

Ledwie ustąpili z Jarosławszczyzny Szwedzi, a wtargnęły tutaj wojska Rakoczego, pustosząc doszczętnie niemal wszystko. Najbardziej zrujnowane były wsie i miasteczka, w których kwaterowało wojsko szwedzkie a potem Węgrzy Rakoczego. W niedługi czas potem gnębiły Jarosławszczyznę epidemie, nieodłączny wówczas towarzysz wojen oraz własne oddziały wojska, które rabując odbierały sobie w ten sposób zaległy żołd. Działo się to mimo listów gwarancyjnych możnych protektorów ziemi jarosławskiej, rodzin: Lubomirskich, Zamojskich, Sanguszków i innych właścicieli prywatnych miasta i okolicy. Ten okres niepokojów rozpoczęty w połowie XVII wieku ciągnął się do końca stulecia. Kolejno dały się we znaki Jarosławszczyźnie napady tatarskie, będące forpocztą w wojnach tureckich. Zagony tatarskie doszły w 1672 r. aż po San i dalej, siejąc spustoszenia, pozostawiały po sobie same zgliszcza. W obronie przed nimi zbudował jeden ze współwłaścicieli ziemi jarosławskiej, hetman Adam Hieronim Sieniawski, w swoich dobrach, na skraju dawnej puszczy sandomierskiej twierdzę Stanisławów, obok, której założył w roku 1676 miasteczko o nazwie Sieniawa. Znajdowała się ona na północ od Jarosławia, i stała się niebawem dogodnym targowiskiem na towary rolne sprzedawane z rozległych dóbr Sieniawskiego i transportowane później z przystani sieniawskiej w świat. Ogromne majętności Sieniawskich przeszły potem (1734) w spadku na rodzinę Czartoryskich, którzy tym sposobem stali się w XVII w. współwłaścicielami dużej części ziemi jarosławskiej i samego Jarosławia. Z miastem i okolicą związani byli wtenczas Sobiescy. Żona króla, Maria Kazimiera odziedziczyła po swym pierwszym mężu, Janie Zamoyskim rozległe majętności jarosławskie i w ten sposób Jan III wszedł w ścisły związek z Jarosławiem. Nie tylko często tutaj przebywał (zachowała się miejscowa wieść historyczna o posiadaniu przez królową jednej z rynkowych kamienic jarosławskich), ale zamierzał w mieście założyć oficerską szkołę wojskową, co sejm udaremnił. Z czasów Sobieskiego pochodzą ostatnie w tym czasie fortyfikacje Jarosławia (1690).

Z 1683 roku pochodzi dokument królowej Marysieńki, zapewniający kupcom cudzoziemskim swobodę handlu. Nawet w tej sprawie przybył do miasta specjalny delegat królewski na jarmarczne sądy. Ale strach przed pożarami, wojnami i “czarną śmiercią” skutecznie odgrodził Jarosław od kupców, którzy jeszcze nie tak dawno czynili w grodzie radosny ożywczy tumult. Nawet sama dzielna Marysieńka podczas swoich pobytów w Jarosławiu widać bezpiecznej czuła się wśród baszt strzelniczych i obwarowań panien Benedyktynek. Nie zatrzymała się nigdy w rynkowej kamieniczce numer 13 – jak chce wdzięczna legenda i o czym mówi pamiątkowa tablica, chociaż i ta mała nieścisłość nie zmienia ogólnego faktu historycznego. A faktem tym jest, że Jarosław gościł w swoich murach jedną z ciekawszych kobiet naszej historii i fascynującą damę XVII – wiecznej epoki w ogóle. Mimo chwilowego przerwania wojen nie uspokoiło się prędko w Jarosławszczyźnie i chociaż potem dobrze obwarowane miasto niewiele ucierpiało od nieprzyjaciela, coraz bardziej zanikał dobrobyt, mimo wielu prób odnowienia dawnych zjazdów jarmarcznych. Gorzej jeszcze działo się w ziemi jarosławskiej, która poniosła o wiele więcej strat i zniszczeń.

Dalszy upadek Jarosławia zaznaczył się w XVIII wieku. Zaczęła go tzw. wojna północna. Jarosławszczyznę nawiedziła powtórna inwazja szwedzka połączona z rabunkami, rekwizycjami i zarazą. Przez ziemię jarosławską przechodziły wtenczas, tj. w latach 1702 – 1709, naprzemian wojska szwedzkie, rosyjskie, saskie i polskie, wybierając z Jarosławia i okolicy, co się tylko dało. Po wojnie północnej uspokoiło się nieco w Jarosławszczyźnie, ale następne lata nie przyniosły poprawy stosunków. Taką zastały ziemię jarosławską niespokojne czasy konfederacji barskiej (1768 – 1772). W maju 1772 roku wkroczyły do ziemi Jarosławskiej wojska austriackie biorąc ją prawie w półtorawiekowe zaborcze panowanie. Nowe granice zaborcze dzieliły ziemię jarosławską od reszty obszaru polskiego, z którym była przedtem ściśle złączona gospodarczo. Ustał do reszty dawny handel jarmarczny, zastąpiony nikłymi targami tygodniowymi o małym zasięgu na bliską okolicę. Zmienił się również wygląd Jarosławia. Zburzono dawne mury obronne i dawne podcienia, a niedługo potem (1807) podobny los spotkał piękną, średniowieczną farę oraz dwie inne świątynie, podczas gdy trzy inne zamieniono na magazyny wojskowe po zabraniu sprzętów i kosztowności. Rząd austriacki zagarnął także wszystkie prawie majętności fundacyjne kościołów i klasztorów w Jarosławiu i okolicy.

Z ruchliwego niegdyś ośrodka gospodarczego Jarosław przeobraził się z początkiem XIX stulecia w typowe ubogie galicyjskie miasto, nawet nie powiatowe, zwiększone tylko obszarem, przez włączenie dawnych przedmieść do całości miejskiej. Pod zaborem austriackim biło jednak w ziemi jarosławskiej serce polskie. Toteż radowali się jarosławianie, kiedy w roku 1809 wkroczyły tutaj na krótko co prawda wojska francusko – polskie w swym pochodzie od Sandomierza do Lwowa. Upamiętnił tę chwilą entuzjazmu w swoich wspomnieniach znany komediopisarz Aleksander Fredro, który pochodził z okolic Jarosławia, urodzony w pobliskim Surochowie. Po roku 1815 ożywiło się życie kulturalne i towarzyskie w niedalekiej Sieniawie, ośrodku Czartoryskich, gdzie przebywał wpierw dwukrotnie Tadeusz Kościuszko (1792), a potem car Aleksander I. Po okresie wojen napoleońskich przejawiały się w Jarosławiu coraz częściej dążenia do odzyskania wolności. Dlatego żywo odbijały się tutaj echa ruchów rewolucyjnych i niepodległościowych, znajdując w jarosławianach wielu entuzjastów. Już w pierwszej połowie XIX w. rozwinęła się na terenie miasta i okolicy działalność spiskowa. Nie można się przeto dziwić, że wielu jarosławian brało udział w powstaniu listopadowym w 1831 roku. Głośna w Jarosławiu była też, podobnie jak i w sąsiednim Przemyślu, akcja spiskowa związana z wojskowymi ze stacjonującego tutaj 40 pułku piechoty im. Mazzucheli, zakończona licznymi aresztowaniami. W 1849 r. oglądano w Jarosławszczyźnie przemarsz rosyjskich oddziałów wojskowych w drodze na niedalekie Węgry celem stłumienia powstania. Przechodzące oddziały carskie przywlokły tutaj groźną epidemię cholery, która pochłonęła w okolicy Jarosławia tyle ofiar, że aż trzeba było zakładać osobne cmentarze. Znany stał się również współudział ziemi jarosławskiej w powstaniu styczniowym 1863 r. Wielu jarosławian i młodych ludzi z okolicznych miasteczek pośpieszyło do walki, przedzierając się na teren powstania przez pobliskie nadgraniczne lasy.

Nieco wcześniej (1846) Jarosław otrzymał tytuł “wolnego miasta”, co oznaczało niezależność od prywatnych właścicieli magnackich. Rząd austriacki nadał również w tym czasie miastu nowy herb stanowiący odmianę dawnego herbu polskiego, tj. wizerunek łodzi unoszącej się na rzecze na tle bramy i miejskich murów. W 1854 roku stał się Jarosław stolicą powiatu a w sześć lat potem otrzymał połączenie kolejowe na trasie Kraków – Przemyśl. Na tym włączeniu do galicyjskiej sieci komunikacyjnej skorzystała cała Jarosławszczyzna. Tylko rzeka San straciła przez to znaczenie ważnego szlaku komunikacyjnego.

Wspólnie z całą prowincją galicyjską dostała Jarosławszczyzna w 1867 r. samorząd. Wraz z tymi zmianami ożywiło się znacznie życie gospodarcze, podnosiły się z wielowiekowego zaniedbania okoliczne wsie i miasteczka. Wszędzie podnosił się poziom oświaty, dzięki rozwijającej się sieci szkolnej i zwolna zanikała, zwłaszcza na wsiach wielowiekowa ciemnota i zacofanie. Także w samym Jarosławiu dokonały się w latach 1867 – 1914 duże zmiany na korzyść. Przeprowadzono regulację wielu ulic i placów, zaprowadzono w roku 1900 oświetlenie gazowe, dawne przedmieścia rozbudowały się znacznie stając się właściwym terenem miejskim. Wzrastała również ilość mieszkańców (np. 1880 – 12.000, 1900 – 22.000, 1910 – 24.300). Zwracała też uwagę stosunkowo duża ilość szkół. Pozostawało to w związku z wytworzoną sytuacją polityczną w drugiej połowie XIX wieku, gdy Jarosław i okolica, położona w pobliżu granicy austriacko – rosyjskiej stała się jakby terenem przyszłych starć wojennych, a miasto Jarosław ważnym punktem strategicznym, jako przedpole niedalekiej twierdzy przemyskiej. To właśnie zaciążyło na kierunku rozwojowym miasta, które według ówczesnej opinii austriackich władz wojskowych nie powinno mieć zbyt wielu zakładów przemysłowych, te bowiem z racji posiadania licznej klasy robotniczej stałyby się rozsadnikiem niebezpiecznych dla ówczesnego porządku kapitalistycznego elementów wywrotowych. Budowano za to koszary, te zaś swoim rozmieszczeniem hamowały należytą rozbudowę miasta. Jego upośledzenie gospodarcze miało ogromny wpływ na całe zaplecze terenowe, które nie mogąc oddać zbędnych sił do przemysłu pozostawało w biedzie ratując się nieco emigracją stałą i sezonową. Radykalizacja mas wiejskich i bieda miejskiego proletariatu sprzyjała tworzeniu się lewicowych ugrupowań politycznych. Wraz z rosnącą biedą mas rosło niezadowolenie miejscowego proletariatu, powiększone drożyzną, mającą związek z odgłosami zbliżającej się burzy wojennej. Nawiedziła ona ziemię jarosławską w latach 1914 – 1918 powodując dużo zniszczeń i strat, chociaż dotknęła ona Jarosławszczyzny bezpośrednio tylko w pierwszym okresie. Jarosław i okolica przeżywały najcięższe chwile, szczególnie w czasie dwukrotnej inwazji rosyjskiej oraz związanych z tym bitew pod Jarosławiem i Radymnem w październiku 1914 i w maju 1915 r. Owe bitwy mające miejsce na linii Sanu i na wzgórzach wznoszących się na południe od Jarosławia poczyniły w mieście dość duże szkody w ludziach i budynkach. Dużą stratą dla zabytków jarosławskich stał się pożar w 1914 r. dawnego kolegium jezuickiego. Dalsze lata wojny zaznaczyły się brakiem podstawowych środków żywności i licznymi rekwizycjami wojska. mnożyły się manifestacje jarosławian coraz bardziej przeciw austriackiemu panowaniu, znamienne szczególnie po traktacie brzeskim w lutym 1918 roku. W październiku 1918 r. zrzuciła ziemia jarosławską jarzmo zaborczej niewoli stając się częścią niepodległej Polski. Pierwsze lata powojenne wykazały wiele przemian polityczno – społecznych przy dużej aktywności chłopskiej i robotniczej. Częste były tutaj wiece i manifestacje na rzecz zmian w kapitalistycznym sposobie rządzenia. Radykalne były także dążenia miejscowego chłopstwa domagającego się podziału wielkich majątków ziemskich, już w pierwszych latach powojennych. Wtedy także powiększył się Jarosław, uzyskawszy nieco przestrzeni na zabudowę. Miasto zelektryfikowano po r. 1928, ale liczba zakładów niewiele się zwiększyła.

W związku z tym narastały w Jarosławszczyźnie problemy gospodarczo – społeczne. Wzmógł się szczególnie ruch robotniczy spod znaku PPSD a potem KPP, KPZU i innych stronnictw, współdziałający coraz więcej ze wzmagającym się radykalnym ruchem mas chłopskich. Przeprowadzona po r. 1925 reforma rolna na tutejszym terenie nie zaspokoiła głodu ziemi istniejącego tutaj od dawna. Powiat jarosławski był bowiem zawsze rolniczy i po 1918 r. pozostał nadal bazą surowcową przy żyznej na ogół ziemi. Duże obszary ziemi w Jarosławszczyźnie należały w dalszym ciągu do wielkich majątków, wzrastała natomiast liczba gospodarstw karłowatych. Zmuszało to wielu wieśniaków okolicznych do szukania pracy poza granicami ziemi jarosławskiej. Mimo pewnej poprawy koniunktury po r. 1934 Jarosław i jego okolica nie wróciły do dawnego rozkwitu gospodarczego, zwłaszcza, zawiodły nadzieje włączenia ziemi jarosławskiej do rozwijającego się wtenczas tzw. Centralnego Okręgu Przemysłowego i Jarosławszczyzna pozostała na uboczu ówczesnej Polski międzywojennej przy dużej stosunkowo kulturze rolnej.

W latach 1929 – 1933 panuje powszechny kryzys ekonomiczny. Protestem przeciwko ówczesnej rzeczywistości są raz po raz wybuchające strajki w mieście i okolicznych wioskach.

Rozdarty wewnętrznie kraj zastaje wrzesień 1939 roku. Tak jak wszędzie, tak i w Jarosławiu nastąpił krwawy etap historii. Rozpoczął się od bombardowania miasta i okolicy przez niemieckie lotnictwo. W dziewiątym dniu września wkroczyły do miasta oddziały Wehrmachtu. Pierwszy terror i rozstrzeliwania jeńców były preludium martyrologii. Gestapo od samego początku rozpoczęło swą zbrodniczą działalność – pewnie i z rozmachem; albowiem jeden z katów Schmidt, były mieszkaniec Jarosławia z łatwością trafiał na ogniska patriotyczne. Nieprzypadkowo więc jeden z pierwszych transportów do Oświęcimia tworzą między innymi jarosławianie. Znowu w historię wplątał się klasztor dawnego Opactwa Benedyktynek. Któryś raz już z kolei w swoich dziejach wzgórze jest świadkiem wydarzeń; w okresie okupacji mordowani są tam setkami Polacy i Żydzi. W lipcu 1944 trzask pepesz i grzmoty dział radzieckich – zwiastowały rychłe wyzwolenie. Niemcy otoczeni od wschodu, północy i południowego zachodu przez armie I Frontu Ukraińskiego pod dowództwem marszałka Koniewa zrezygnowali z obrony, ratując się paniczną ucieczką. Dzięki temu miasto w zasadzie nie ucierpiało na wskutek walk frontowych, bo były one krótkie, ale została na miejscu grupa podpalaczy hitlerowskich, która miała obrócić w wszystko w perzynę. Niszczyciele dokonali wiele spustoszeń, choć nie na tyle, aby zupełnie zatrzeć ślady swojej krwawej działalności. Nie spłonął też klasztor Benedyktynek mimo, że pochodnia została rzucona do magazynu z materiałami pędnymi. Ogień był tak silny, że topił się strop – zostawiając do dziś oryginalne, nie zamierzone w efekcie i wymowne w swej niezwykłej acz niesamowitej urodzie sklepienie.

Następne ważne dla Jarosławia wydarzenia, to niewątpliwie wybudowanie wielu dużych i nowoczesnych zakładów przemysłowych jak fabryki pieczywa cukierniczego “San”, zakładów dziewiarskich “Jarlan”, huty szkła opakowaniowego “Jarosław”, Zakładów Zbożowych, a także zmodernizowanie istniejących, jak chociażby Zakładów Mięsnych. Inwestycje te sprawiły, że Jarosław stał się liczącym się na mapie gospodarczej kraju miastem o ośmiowiekowej przeszło historii.

W powojennym obrazie miasta niepoślednie miejsce przypisać należy sprawie ratowania starego miasta. Zaniedbane przez dziesiątki lat dawne podziemne składy kupieckie, ciągnące się pod całym niemal miastem w 2-3 kondygnacjach, powodowały liczne awarie budowlane, szczególnie groźne na starówce. Prowadzone przez szereg lat pod kierunkiem Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie prace pochłonęły wiele środków i energii, ale niebezpieczeństwo zapadania się domów zostało całkowicie usunięte. Podsumowaniem tego etapu było otwarcie 1 czerwca 1984 roku podziemnej trasy turystycznej im. prof. Feliksa Zalewskiego – człowieka, który zapoczątkował dzieło ratowania Starego Miasta -, tematycznie poświęconej zagrożeniom i metodom ratowania starych miast na przykładzie Jarosławia.

Tekst pochodzi ze strony: www.smj.jaroslaw.pl/nasz-jaroslaw/historia-jaroslawia

Skarżysko – Kamienna

Mówiąc o historii miasta Skarżyska-Kamiennej i jego rozwoju gospodarczym nie sposób nie zacząć od przeszłości, sięgającej kilku wieków wstecz, gdzie zdarzenia i dokonania naszych przodków kształtowały podwaliny pod to co zapisane w historii miasta.
Przełomowym momentem dla rozwoju gospodarczego miasta była budowa i oddanie do użytku w roku 1883 linii kolei żelaznej, łączącej początkowo stację z Dęblinem i Śląskiem, rozbudowana następnie w 4 kierunkach. Powstały węzeł kolejowy był jednym z czynników powstania i rozwoju osad tworzących późniejsze miasto.
Na lata 80-te XIX w. przypada powstanie jednego z większych zakładów w mieście tj. Odlewni Żeliwa i Emalierni “Kamienna” (właścicielem był Jan Witwicki), która funkcjonowała ponad 100 lat. W pierwszych kilkunastu latach XX w. powstawały zakłady przemysłowe głównie tzw. zakłady “żelazne”. W roku 1920 – o czym stanowią dokumenty – było w ówczesnej gminie Kamienna ponad 20 zakładów wytwórczych, w tym 6 zakładów przemysłowych – branży metalowej, zatrudniających ponad 1000 pracowników i około 1000 pracowników zatrudnionych w służbach kolejowych tj. na stacji i w warsztatach naprawczych taboru kolejowego. Licznie powstawały również warsztaty naprawcze i sklepy.
W 1922 roku na mocy Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 grudnia, podpisanego przez premiera gen. Władysława Sikorskiego, nadano z dniem 1 stycznia 1923 roku prawa miejskie gminie Kamienna. Również w roku 1922 władze państwowe zadecydowały o wybudowaniu w Skarżysku-Kamiennej wielkiego zakładu zbrojeniowego o nazwie “Państwowa Fabryka Amunicji” Rok 1924 to okres uruchomienia tej fabryki, której rozwój ściśle łączył się przez dziesięciolecia z rozwojem miasta i miał istotny wpływ na ten rozwój. Budowa Fabryki Amunicji w Skarżysku była jedną z większych inwestycji utworzonego w latach 30-tych Centralnego Okręgu Przemysłowego. Cały kompleks zbrojeniowy obejmował oprócz w/w Fabryki Amunicji, Wytwórnię Węgla Aktywowanego i Zakład tzw. Chemiczny (specjalizujący się w produkcji chemicznej związanej z produkcją zbrojeniową).
Łącznie z budową tych zakładów tworzących miejsca pracy rozpoczął się dynamiczny rozwój miasta, powstały nowe osiedla mieszkaniowe dla robotników i kadry inżynierskiej PFA. W 1932 roku Fabryka Amunicji zatrudniała 2760 osób, w roku 1936 – ponad 3000 osób, a w roku 1939 ponad 4500 osób.
Od 1928 roku zatwierdzono obecną nazwę miasta Skarżysko-Kamienna. W tym samym roku utworzono, z siedzibą w Skarżysku-Kamiennej, Zakłady Energetyczne Okręgu Radomsko-Kieleckiego (popularny ZEORK), który z powodzeniem funkcjonuje do dzisiaj i stanowi wraz z rejonami, jeden z największych obecnie zakładów pracy w mieście. W ostatnim roku istnienia II Rzeczypospolitej, Skarżysko-Kamienna było istotnym ośrodkiem przemysłu nie tylko w regionie, ale również w całym Centralnym Okręgu Przemysłowym, a więc i w kraju.
W latach okupacji niemieckiej Skarżysko było jednym z głównych w kraju źródeł zaopatrzenia w broń i amunicję żołnierzy Polski Podziemnej, a zwłaszcza okolicznych oddziałów partyzanckich, między innymi najbardziej znanych: “Ponurego”, “Nurta”, “Szarego”. Było również miejscem eksterminacji ludności polskiej i żydowskiej. W obozie pracy zorganizowanym na terenie zakładu nr 2 PFA, tzw. “Hassagu” wymordowano ok. 25000 osób. Śladami znaczącymi niepokorność tutejszych ludzi są liczne mogiły np. na Borze, gdzie w lutym 1940 r. rozstrzelano 360 osób i na Brzasku gdzie w czerwcu tegoż roku zginęło 760 osób. Po roku 1945 następowała odbudowa przemysłu, dalszy jego rozwój i budowa nowych zakładów. Powstawały głównie zakłady wytwórcze w formie spółdzielni, tzw. przemysłu terenowego i zakładów komunalnych. W sposób dynamiczny rosła produkcja i zatrudnienie w b. PFA czyli w Zakładach Metalowych “MESKO” .
Znaczący rozwój przemysłu w Skarżysku-Kamiennej następuje po roku 1956. W roku 1957 uruchomiono Fabrykę Obuwia, w latach 1966-1968 zelektryfikowano węzeł PKP. Od 1968 roku obowiązuje herb miasta w obecnym kształcie, który symbolizuje trzy grupy zawodowe: kolejarzy, metalowców i odlewników, stanowiące trzon ludności miasta Lata 70-te to dalsza rozbudowa i modernizacja przemysłu w mieście. Utworzono Kombinat Budowlany, wybudowano Fabrykę Domów. Powstało nowe osiedle mieszkaniowe – “Przydworcowe”. Lata 70-te to lata koniunktury głównie dla ZM “MESKO” (duża rozbudowa i modernizacja), dla przemysłu obuwniczego, budowlanego, spożywczego i chemicznego. Lata 80-te, to poza okresem załamania w niektórych dziedzinach – budowa olbrzymiej stacji rozrządowej na węźle PKP. W ogóle służby PKP w Skarżysku (jak mówiono – mieście kolejarzy) to olbrzymi potencjał zatrudniający około 4500 pracowników w 11 różnych dziedzinach kolejnictwa.
Zmiany ustrojowe i gospodarcze ostatniej dekady lat 90. miały istotne znaczenie dla potencjału gospodarczego naszego miasta. W zaistaniałych uwarunkowaniach gospodarczych nie wszystkie firmy potrafiły sprostać nowym wymaganiom.
W początkach wymienionego okresu wyraźnie wzrosło bezrobocie, jednocześnie uwolniona inicjatywa ludzi spowodowała szybki rozwój handlu i niektórych usług oraz małych przedsiębiorstw.
Obecnie dominujący, związany z tradycjami przemysłowymi miasta przemysł metalowy, obuwniczy, energetyczny oraz kolejnictwo stopniowo zmniejsza rolę największego pracodawcy na rzecz małych i średnich przedsiębiorstw, które łącznie zatrudniają zdecydowaną większość ogólnej liczby pracujących.
W Skarżysku-Kamiennej na przestrzeni 10 lat odnotowujemy stały wzrost liczby podmiotów gospodarczych w sektorze prywatnym. Obecnie działa 4 615 firm, których głównymi obszarami działalności gospodarczej są: handel i naprawy 2056 firm (44,5%), przetwórstwo przemysłowe 470 firm (10,2%), budownictwo 394 firmy (8,5%), transport, gospodarka magazynowa i łączność 338 firm (7,3%), obsługa nieruchomości i firm 530 podmiotów (11,5%), hotele i restauracje 115 (2,5%), pośrednictwo finansowe 216 firm (4,7%), pozostałe działy – 496 firm (10,7%).
Dbając o stałe podnoszenie inwestycyjnej atrakcyjności naszego miasta, staraniem władz lokalnych, została utworzona, a następnie poszerzona Podstrefa Starachowickiej Strefy Ekonomicznej w Skarżysku-Kamiennej, która obejmuje 10,5 ha dobrze uzbrojonych terenów przemysłowych.
W 2002 roku została utworzona Skarżyska Strefa Gospodarcza Sp. z o.o. Obejmuje ona tereny poprzemysłowe Zakładów Metalowych “MESKO” S.A., a oferowane tereny i hale będące jej własnością stanowią Podstrefę Starachowickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej. Strefa zapewnia przyszłym inwestorom w zamian za stworzone nowe miejsca pracy stosowne preferencje i ulgi podatkowe.
Dla integrowania środowiska lokalnego i regionalnego biznesu począwszy od 2003 r. Urząd Miasta wspólnie ze Skarżyską Strefą Gospodarczą Sp. z o.o. i ZPHU “KIER” organizuje targi gospodarcze pn. “Skarżyskie Prezentacje”. Ich zadaniem jest upowszechnienie wiedzy o potencjale gospodarczym regionu oraz umożliwienie nawiązywania kontaktów handlowych wystawcom zarówno z kontrahentami krajowymi, jak i zagranicznymi.
Pozytywnym zjawiskiem ostatnich 4 lat jest widoczne zainteresowanie miastem ze strony firm zagranicznych. Największych inwestycji z udziałem kapitału zagranicznego dokonano w gospodarce komunalnej (kapitał niemiecki), w handlu (kapitał niemiecki, brytyjski, portugalski), w branży dystrybucji paliw (kapitał brytyjski i niemiecki) oraz w przemyśle (kapitał amerykański i izraelski).
Dominujący dotychczas w naszym mieście pracodawcy: PKP Skarżysko oraz Zakłady metalowe MESKO S.A. istnieją po restrukturyzacji nadal, a MESKO S.A. przy pomocy kapitału z Izraela i Stanów Zjednoczonych unowocześnia swoją produkcję i uruchamia nową generację produktów, które zapewnią temu pracodawcy stabilność ekonomiczną w najbliższych latach.
Do znaczących przedsiębiorstw należy zaliczyć również ZEORK S.A., WTÓRPOL PPHU, SKAMET Metalowa Spółdzielnia Pracy.
Miasto Skarżysko-Kamienna dzięki dogodnemu położeniu, przewidywalnym i stabilnym warunkom prowadzenia działalności gospodarczej, wzrostowi nakładów na infrastrukturę otoczenia biznesu, ulgom podatkowym dla pracodawców, jest dobrym miejscem do inwestowania.
Potwierdzeniem tego jest wyróżnienie Skarżyska-Kamiennej w IV i V edycji konkursu “Gmina Fair Play” tytułem i certyfikatem “Gmina Fair Play – Certyfikowana Lokalizacja Inwestycji 2005 i 2006”.

Tekst pochodzi ze strony: http://www.skarzyskokamienna.com/index.php?tyt=6

Doświadczenie

Doświadczenie

W trakcie naszej działalności wykonaliśmy kilkadziesiąt zleceń obejmujących Gminne Ewidencje Zabytków, nadzory oraz badania archeologiczne na kilkudziesięciu stanowiskach archeologicznych w województwie mazowieckim, małopolskim, dolnośląskim, lubelskim, świętokrzyskim, podkarpackim oraz śląskim. Wśród nich najważniejsze to:

2008

  • 30.12.2008 – 27.08.2009 – sporządzenie dokumentacji z badań archeologicznych prowadzonych na ulicy Olejnej oraz Bramowej w Lublinie. Wykonano na zlecenie firmy zewnętrznej.

2010

  • 08.09.2010 – 09.09.2010 – wykonanie weryfikacyjnych badań stanowisk archeologicznych w obrębie gminy Stromiec. Badania i dokumentacje wykonano na zlecenie Urzędu Gminy Stromiec.
  • 06.09.2010 – 20.09.2010 – nadzór archeologiczny przeprowadzony na działce nr 7/8 przy ulicy Kieleckiej w Radomiu. Badania i dokumentację wykonano na zlecenie RTC Spółka z o.o.
  • 04.10.2010 – 11.10.2010 – badania powierzchniowe wykonane w ramach systemu Archeologicznego Zdjęcia Polski (AZP) na obszarze 75 – 69. W porozumieniu z Wojewódzkim Urzędem Ochrony Zabytków w Warszawie, delegaturą w Radomiu.
  • 02.11.2010 – 13.11.2010 – nadzór archeologiczny nad pracami ziemnymi związanymi z budową domku jednorodzinnego na działce nr 5 przy ulicy Piotrówka w Radomiu. Badania wykonane zostały na zlecenie prywatne.

2011

  • 11.04.2011 – 27.04.2011 – badania powierzchniowo-sondażowe w miejscowości Mała Wieś, gmina Promna. Badania i dokumentację wykonano na zlecenie prywatne.
  • 26.11.2011 – nadzór archeologiczny nad przebudową sieci kablowej 15kV ze zmianą usytuowania odcinka na działkach nr 3676/2, 3676/6 i 3676/7 przy ulicy Gimnazjalnej w Przeworsku. Badania wykonane na zlecenie prywatne.

2012

  • 16.05.2012 – 07.11.2012 – nadzór archeologiczny nad realizacją inwestycji “Rewitalizacja Miasta Kock”. Nadzór obejmował: przebudowę płyty rynku w Kocku polegającą na rewitalizacji Rynku miejskiego, przebudowę sieci kanalizacji sanitarnej oraz wodociągowej w obrębie płyty rynku. Badania wykonane zostały na zlecenie Urzędu Gminy w Kocku.
  • 17.09.2012 – 27.09.2012 – nadzór nad budową sieci wodociągowej wraz z przyłączami do budynków mieszkalnych przy ulicach Krętej i Tkackiej w Przeworsku. Badania wykonano na zlecenie firmy zewnętrznej.
  • 04.10.2012 – 30.11.2012 – nadzór archeologiczny nad pracami ziemnymi związanymi z realizacją inwestycji “Przebudowa drogi powiatowej nr 3541W od drogi 744 – Zalesice w gminie Wierzbica, powiat radomski”. Badania wykonane zostały na zlecenie Powiatowego Zarządu Dróg Publicznych w Radomiu.
  • 07.11.2012 – 21.11.2012 – nadzór archeologiczny nad pracami ziemnymi remontowanego gazociągu oraz przyłączy przy ulicach Focha, Focha 3, Focha 5 oraz Kilińskiego 14 w Radomiu. Badania wykonane zostały na zlecenie Mazowieckiej Spółki Gazownictwa sp. z o.o., Oddział Zakład Gazowniczy Radom.

2013

  • 30.04.2013 – nadzór archeologiczny nad budową domu jednorodzinnego przy ulicy Bagiennej w Radomiu. Wykonano na zlecenie osoby prywatnej.
  • 05 – 06.2013 – wykonanie Gminnej Ewidencji Zabytków i Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami dla Gminy Ryglice. Wykonano na zlecenie Urzędu Gminy Ryglice.
  • 06 – 11.2013 – nadzór archeologiczny nad przebudową drogi wojewódzkiej 880 Jarosław – Pruchnik. Wykonano na zlecenie Podkarpackiego Wojewódzkiego Zarządu Dróg w Rzeszowie.
  • 07 .2013 – nadzór archeologiczny nad budową domu jednorodzinnego w miejscowości Dąbrowa. Nadzór wykonano na zlecenie osoby prywatnej.
  • 08.2013 – nadzór archeologiczny nad przebudową boiska sportowego przy ulicy Spytka 2 w Jarosławiu. Wykonano na zlecenie Szkoły Podstawowej nr 6 w Jarosławiu.
  • 08.2013 – nadzór archeologiczny nad realizacją inwestycji “Budowa sieci cieplnej preizolowanej od komory MK-102 przy ul. Królowej Jadwigi do komory MP-9 przy ul. Łokietka w Radomiu.” Nadzór wykonano na zlecenie EL-Pomiar Gdańsk.
  • 08-11.2013 – wykonanie Gminnej Ewidencji Zabytków i Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami dla gminy Tuchów. Wykonano na zlecenie Urzędu Miejskiego w Tuchowie.
  • 09-11.2013 – nadzór archeologiczny nad inwestycją “Rewitalizacja terenu Starego Miasta – podziemna trasa turystyczna.” Nadzór wykonano na zlecenie Urzędu Miejskiego w Przemyślu.
  • 11.2013 – nadzór archeologiczny nad przebudową dwóch stacji transformatorowych z dojazdem wraz z nawiązaniami do sieci energetycznej SN 15 kV i niskiego napięcia w rejonie ulic Witosa, Wąskiej, Targowej, Berka Joselewicza i Sitarskiej w Głogowie Małopolskim. Nadzór wykonano na zlecenie PPUH Zakład Instalatorstwa Elektrycznego Głogów Małopolski.
  • 11.2013 – nadzór archeologiczny nad realizacją zadania budowa przyłącza energetycznego do zasilania budynku mieszkalnego w miejscowości Dąbrowa. Nadzór wykonano na zlecenie firmy Energotechnika w Rzeszowie.
  • 11.2013 – nadzór archeologiczny nad budową domu jednorodzinnego przy ulicy Odrzańskiej w Radomiu. Nadzór wykonano na zlecenie prywatnego właściciela.

2014

  • 20.05-06.06.2014 – nadzór archeologiczny nad zadaniem inwestycyjnym “Modernizacja, przebudowa i rozbudowa istniejącego wodociągu gminnego w Chmielniku, woj. podkarpackie”.
  • 24.07.2014-31.07.2014 – nadzór archeologiczny przy realizacji inwestycji pn. „Budowa sieci wodociągowej w miejscowości Kępa Niemojewska, gm. Grabów nad Pilicą, pow. kozienicki – Etap I”
  • 06 – 08.2014 – Pełnienie nadzoru archeologicznego nad zadaniem inwestycyjnym „Rewitalizacja śródmieścia Pińczowa” – budowa ogólnodostępnych boisk wielofunkcyjnych przy Gimnazjum nr 2.
  • 07- 30.07.2014 – nadzór archeologiczny przy realizacji inwestycji pn. „Budowa kolektora deszczowego w pasie drogowym ul. Grobickiego w celu odprowadzania wód deszczowych z Tarnobrzeskiej specjalnej strefy ekonomicznej w Radomiu – odcinek od S17 do S24″.
  • 04.08 – 18.08.2014 – nadzór archeologiczny nad zadaniem inwestycyjnym pod nazwą „Przyłącze ciepłownicze w technologii rur preizolowanych z kablem transmisyjnym do budynku przy ulicy Katedralna 6 i Rynek 15 w Przemyślu”
  • 21-25.08.2014 – Przedinwestycyjne badania wykopaliskowe na stanowisku 3 (AZP: 111- 83/20) w Sierakoścach, gm. Fredropol, przeprowadzone związku z planowanym rozpoczęciem inwestycji pn. „Budowa kanalizacji sanitarnej w miejscowości Sierakośce II etap, Nowe Sady, Sólca”
  • 21-25.08.2014 – Przedinwestycyjne badania wykopaliskowe na stanowisku 25 (AZP: 111- 83/79) w Sierakoścach, gm. Fredropol, przeprowadzone związku z planowanym rozpoczęciem inwestycji pn. „Budowa kanalizacji sanitarnej w miejscowości Sierakośce II etap, Nowe Sady, Sólca”
  • 02.09.2014 – 31.09.2014 nadzór archeologiczny
  • 30.08-30.10.2014 r. – nadzór archeologiczny nad inwestycją: “Rewitalizacja terenu Starego Miasta w Przemyślu – podziemna trasa turystyczna”.
  • 16-17.10.2014 r. – nadzór archeologiczny przy prowadzeniu robót “Budowa przyłącza ciepłowniczego wysokoparametrowego z kablem transmisyjnym do budynku przy ulicy Mickiewicza 3 w Przemyślu”.
  • 05.09.2013 do 16.09.2014 – nadzór archeologiczny nad inwestycją “Przebudowa sieci niskiego napięcia w rejonie Rynku w Głogowie Małopolskim”.
  • 17.19.10.2014 – Przedinwestycyjne archeologiczne badania powierzchniowo-sondażowe przy realizacji zadania „Budowa wschodniej obwodnicy m. Brzozowa – w ciągu drogi wojewódzkiej nr 886 Domaradz – Brzozów – Sanok”
  • 01.11.2014 do 20.11.2014 – nadzór archeologiczny nad inwestycją “Budowa wyjść kablowych 15kV ze stacji 110/15kV GPZ-Krasne” c. d. od stacji transformatorowej “CHU Krasne” – II Etap.
  • 24-27.10.2014 – nadzór archeologiczny przy prowadzeniu robót związanych z przyłączeniem do sieci elektroenergetycznej budynku Stacji Sanitarno – epidemjologicznej w Radomiu ul. Okulickiego.
  • 15.09-15.12.2014 – nadzór archeologiczny nad inwestycją „Budowa zespołu budynków mieszkalnych osiedle “Słoneczne”, etap II, dz. ew. 25/18, 25/8, Radom ul. Zegara Słonecznego – trasy sieci kanalizacji sanitarnej i deszczowej, wodociągowej, co, kablowej ziemnej NN, kablowej telefonicznej”.
  • 13-14.11.2014 – nadzór archeologiczny oraz archeologiczne badania sondażowe nad budową domu jednorodzinnego w miejscowości Biejków, gm Promna nr dz. 151/7.
  • 2014 – Gminna Ewidencja Zabytków i Program Opieki nad Zabytkami dla Miasta Ustroń, woj. śląskie.
  • 2014 – Gminna Ewidencja Zabytków dla Miasta Mysłowice, woj. śląskie.
  • 2014 – Gminna Ewidencja Zabytków i Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Mykanów, woj. śląskie.
  • 2014 – Gminna Ewidencja Zabytków i Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Mszana, woj. śląskie.

2015

  • 05.2014-05.2015 – Wykonanie Gminnej Ewidencji Zabytków i Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami dla Gminy Żukowice, woj. dolnośląskie.
  • 04.05-08.05.2015 – nadzór archeologiczny nad budową domu jednorodzinnego w miejscowości Dąbrowa, gm. Świlcza, woj. podkarpackie. Na zlecenie osoby prywatnej.
  • 04 – 05.2015 – nadzór archeologiczny nad realizacją inwestycji „Budowa budynku mieszkalno-usługowego w Myszkowie – Mrzygłodzie, ul. Rynek 19″ gm. Myszków, woj. śląskie.
  • 04.05-08.05.2015 – nadzór archeologiczny nad budową domu jednorodzinnego w miejscowości Lgoczanka, gm. Janów, woj. śląskie.
  • 11.05-15.05.2015 – nadzór archeologiczny nad budową domu jednorodzinnego w miejscowości Jastrzębia, gm. Loco, woj. mazowieckie.
  • 01.03-30.06.2015 – Gminna Ewidencja Zabytków dla gminy Rzezawa, woj. małopolskie. Na zlecenie Urzędu Gminy Rzezawa.
  • 10.06-30.07.2015 – nadzór archeologiczny nad inwestycją “Budowa salonu samochodowego Opel wraz z serwisem samochodów osobowych oraz budowa hali garażowej na samochód ciężarowy w mieście Gliwice, rejon ul. Tarnogórskiej”.
  • 27.07-31.07.2015 – nadzór archeologiczny nad budową domu jednorodzinnego w miejscowości Wola Zgłobieńska, gmina Boguchwała, województwo podkarpackie.
  • 27.07-31.07.2015 – nadzór archeologiczny nad budową domu jednorodzinnego w miejscowości Pełnatycze, gmina Zarzecze, województwo podkarpackie.
  • 01.06-30.09.2015 – Pełnienie nadzoru archeologicznego w trakcie realizacji inwestycji pod nazwą “Poprawa gospodarki wodno-ściekowej na terenie gminy Porąbka”, woj. śląskie.
  • 16-18.09.2015 – nadzór archeologiczny nad inwestycją “Ułożenie kostki brukowej wraz z obrzeżami na działce nr 1862/2 w Radymnie, woj. podkarpackie.”
  • 07.09-21.09.2015 – nadzór archeologiczny nad inwestycją “Rozbudowa przyłącza gazowego oraz budowa przyłącza gazowego budynku usługowego na działce nr 8/1,,39, 612/23, 332/35, 672/331, 334/36 przy ul. Ziemięcickiej w miejscowości Ziemięcice, woj. śląskie”.
  • 01.08-30.11.2015 – Wykonanie Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami dla gminy Rzezawa, woj. małopolskie. Na zlecenie Urzędu Gminy Rzezawa.
  • 15.06 – 30.11.2015 – Wykonanie Gminnej Ewidencji Zabytków dla gminy Nowy Wiśnicz, woj. małopolskie.
  • 01.11 – 15.12.2015 – nadzór archeologiczny przy inwestycje “Przebudowa istniejącego obiektu magazynowego na zakład produkcyjny firmy NAMYANG Poland Sp. z o.o. w Bieruniu k. Tych, przy ul. Oświęcimskiej 300”.
  • 15.10 – 15.11.2015 – nadzór archeologiczny podczas inwestycji “Budowa chodnika wraz z małą architekturą w ramach przedłużenia bulwarów nad rzeką Przemsza”. Będzin, działki nr 114/2, 131/12/, 131/10, woj. śląskie.
  • 16.11.-07.12.2015 – nadzór archeologiczny podczas zadania inwestycyjnego: “Budowa studni strefa 1 w Tyczynie w ramach rewitalizacji płyty Rynku wraz z przyległymi uliczkami.” Województwo podkarpackie.

2016

  • 02.2016 – 05.2016 – nadzór archeologiczny nad inwestycją: “Budowa instalacji do produkcji koncentratów spożywczych wraz z infrastrukturą techniczno-logistyczno-technologiczną realizowaną w ramach rozbudowy zakładu Mokate sp. z.o.o. w Żorach planowaną do realizacji na działkach nr 1421/56, 1471/93, 1422/56 położonych w Warszowicach przy ul. Strażackiej (gmina Pawłowice) oraz na działkach 996/137, 506/137 położonych w Baranowicach: (jednostka ewidencyjna Żory).”
  • 15.03 – 30.03.2016 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: “Budowa sieci elektroenergetycznej średniego i niskiego napięcia w miejscowości Michałów Parcela, gm. Warka.”
  • 10.04 – 30.04.2016 – Nadzór archeologiczny nad „Przebudową linii napowietrznej SN 15kV, budowy ziemnej linii kablowej SN 15kV, budowy kontenerowej stacji transformatorowej 15/0,4 kV „Mielec 121”, budowy ziemnej sieci kablowej nN, przebudowy sieci napowietrznej nN, budowy przyłącza nN oraz rozbiórki odcinka sieci energetycznej napowietrznej SN 15kV wraz z przebudową, przy ul. Iwaszkiewicza i ul. Kryczyńskiego w Mielcu, woj. podkarpackie”.
  • 01.05 – 10.05.2016 – Nadzór archeologiczny nad “Przebudową budynku mieszkalnego jednorodzinnego, oraz budową budynku gospodarczego i rozbiórką budynku gospodarczego na p. gr.: 162/3, Strumień ul. Kościelna 7, woj. śląskie”.
  • 15 – 30.05.2016 – Nadzór archeologiczny nad „Rozbudową i przebudową budynku mieszkalnego jednorodzinnego, ul. Harcerska 4, 43-246 Strumień, woj. śląskie.”
  • 01 – 12.06.2016 – Nadzór archeologiczny nad wykonaniem skrzyni z urządzeniami telekomunikacyjnymi oraz przyłącza podziemnego do słupa sieci energetycznej na dz. nr 446/1, ul. Zawale w mieście Wojnicz, woj. małopolskie.
  • 10.08 – 20.08.2016 – Nadzór archeologicznynad „Budową budynku mieszkalnego, jednorodzinnego, zlokalizowanego na działce 195/17 w miejscowości Świebodzin, woj. małopolskie.”
  • 01.09 – 20.09.2016 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją “Roboty izolacyjne przy ścianach fundamentowych budynku oficyny na terenie zespołu pałacowo – parkowego w Przeworsku”.
  • 01.09 – 20.09.2016 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn. “Budowa sieci elektroenergetycznej nisko napięcia w Kępie Niemojewskiej, gm. Grabów nad Pilicą”.
  • 15.09 – 30.09.2016 – Nadzór archeologiczny nad przebudową kanalizacji ogólnospławnej na działkach w rejonie ulicy Kościuszki w Kętach, woj. małopolskie.
  • 15.09 – 30.09.2016 – Nadzór archeologicznynad przebudową przyłącza kanalizacji sanitarnej do budynku przedszkola nr 8 przy ulicy Sobieskiego 12 w Kętach, woj. małopolskie.
  • 20.09 – 30.09.2016 – Nadzór archeologicznynad budową wolnostojącego budynku mieszkalnego, odcinka sieci wodociągowej i przydomowej oczyszczalni ścieków na działkach ewidencyjnych nr 4828, 4830, 4829/1, 4829/2, 4849/2, 4851/1, 4854, 4855/1, 4873, 4723 położonych w miejscowości Grodzisko Dolne, woj. podkarpackie.
  • 01.03 – 30.09.2016 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: “Remont z przebudową, rozbudową, nadbudową kamienicy w Żywcu, ul.Rynek 7.”
  • 01.09 – 30.10.2016 – Nadzór archeologiczny nad „Przebudową drogi powiatowej nr 3541 W od drogi 744 – Zalesice (III Etap) od km 0+010 do km 1+240 i od km 2+120 do km 4+288,50, woj. mazowieckie.”
  • 11.10 – 20.10.2016 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją “Budowa domu jednorodzinnego przy ul. Podgórnej w Mikołowie, nr działki ewidencyjnej 1782/89”.
  • 01.09 – 27.12.2016 – „Wykonanie Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami dla miasta Wisła, woj. śląskie.”
  • 01.10 – 30.11.2016 – Nadzór archeologiczny nad remontem kamienicy przy ulicy Piłsudskiego 13 w Lublińcu, woj. śląskie.
  • 01.02 – 30.09.2016 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: “Budowa obwodnicy Oświęcimia Etap I, od km 0+000,00 do km 1+020,00 w ramach nowego przebiegu drogi wojewódzkiej nr 933 wraz z rozbudową drogi wojewódzkiej nr 933 od km 0+218,10 do km 0+321,50 odcinka referencyjnego nr 130 w m. Bobrek, gm. Chełmek, pow. oświęcimski, województwo małopolskie.”
  • 01.05 – 30.12.2016 – „Wykonanie Gminnej Ewidencji Zabytków i Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami dla gminy Radłów, woj. małopolskie.”
  • 01.09 – 30.11.2016 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją “Rewitalizacja płyty rynku w Tyczynie wraz z przyległymi uliczkami”.
  • 01.09 – 30.11.2016 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją “Budowa drogi gminnej w miejscowości Brzękowice Górne, gm. Psary, powiat będziński.
  • 15.10 – 15.11.2016 – Badania archeologiczne przed inwestycją “Budowa hali drobiarskiej wraz z infrastrukturą towarzyszącą w miejscowości Myśliszewice, gm. Jedlnia Letnisko, działka ewidencyjna 193/5”.
  • 30.10 – 15.10.2016 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją “Przebudowa drogi powiatowej nr 2958S, ul. Główna w Świbiu wraz ze zmianą organizacji ruchu na skrzyżowaniu drogi powiatowej nr 2958S z drogą gminną, ul. Słoneczna w Świbiu.

2017

  • 04.2016 – 02.2017 – Nadzór archeologiczny nad „Przebudową linii napowietrznej WN 110 kV Stomil Wolbrom-Miechów, woj. małopolskie.”
  • 11.2016 – 05.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: „Przebudowa ul. Gospodarczej w Radomiu”.
  • 03.03.2017 – Gminna Ewidencja Zabytków dla miasta Marki, woj.mazowieckie na lata 2017 – 2020.
  • 02.2017 – 04-2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: „Przebudowa istniejącej sieci napowietrznej nN na sieć kablową oraz na sieć napowietrzną AsXSn w miejscowości Frysztak (prace na zabytkach konserwatorskich)”.
  • 03.03.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: „Rozbudowa drogi gminnej na ulicy Rzecznej w Siewierzu wraz z infrastrukturą towarzyszącą”.
  • 04.04.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: „Budowa domu jednorodzinnego w miejscowości Kietrz, dz. ew. 671/4, woj. opolskie”.
  • 10.04.2017 – Wykonanie kart Gminnej Ewidencji Zabytków Archeologicznych i Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami dla Gminy Wielopole Skrzyńskie, woj. podkarpackie.
  • 11.04.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: „Budowa domu jednorodzinnego w miejscowości Owadów, gm. Jastrzębia,  dz. ew. nr 709/2 , woj. mazowieckie”.
  • 11.04.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: „Budowa budynku mieszkalnego jednorodzinnego oraz budynku gospodarczego na terenie nieruchomości złożonej z części działki nr ew. 540/4 w Gorzycach, woj. podkarpackie”.
  • 18.04.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: „Przebudowa wiatrołapu i budowie schodów zewnętrznych na piętro budynku mieszkalnego przy ul. Plac Kopernika 1 w mieście Lublińcu (dz. ew. nr 613/153, obręb Lubliniec)”.
  • 27.05.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: „Głęboka modernizacja energetyczna Pałacu Lubomirskich w Przeworsku oraz budowa farmy fotowoltaicznej”.
  • 05.06.2017 – Gminna Ewidencja Zabytków dla gminy Koszęcin, woj. śląskie.
  • 07.06.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: „Wykonanie drenażu odwadniającego i osuszenia ścian przedsionka, kaplicy Fredrów oraz kaplicy Drohojowskich przy Archikatedrze w Przemyślu (działka nr ew. 1207, obr. 207)”.
  • 14.06.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: „Przebudowa budynku usługowo mieszkalnego położonego na działce 1331/1, obr. 207 ul. Tatarska 3 w Przemyślu”.
  • 15.06.2017 – Gminna Ewidencja Zabytków i Gminny Program Opieki nad Zabytkami dla Miasta Sanoka, woj. podkarpackie na lata 2017 – 2020.
  • 06.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: “Budowa obwodnicy Oświęcimia Etap II i III, w ramach nowego przebiegu drogi wojewódzkiej nr 933 wraz z rozbudową drogi wojewódzkiej nr 933 od km 0+218,10 do km 0+321,50 odcinka referencyjnego nr 130 w m. Bobrek, gm. Chełmek, pow. oświęcimski, województwo małopolskie.”
  • 03.07.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją: „Wykonanie przebudowy drogi gminnej (działka 754/4-Rynek) wraz z wydzieleniem zatok autobusowych, wysepki, miejsca parkowania oraz kanalizacji opadowej w Ciężkowicach, woj. małopolskie”.
  • 10.07.2017 – przedinwestycyjne badania archeologiczne nad zadaniem: „Zagospodarowanie terenu wokół Zespołu Szkół w Grobli dz. nr 165/1, 95, 164, 162” gm. Drwinia, woj. małopolskie”.
  • 10.07.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Przebudowa sieci gazowej niskiego ciśnienia z rur PE w ramach przebudowy istniejącej sieci gazowej n/c z rur stalowych wraz z przyłączami w ul. Cichej i Kościuszki w Przeworsku. Działki nr ew. 3183/4, 3162/15, 3162/14, 3162/10. 3162/4, 3163, 3170/4, 3176, 3177, 3178, 3180, 3189 obr. nr 3 w Przeworsku”.
  • 10.07.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Przebudowa ulicy Koziełka na odcinku od ulicy Dworcowej do ulicy Jęczmiennej oraz ulicy Jęczmiennej na odcinku od ulicy Koziełka do ulicy Wolności w Knurowie – III Etap, obejmujący przebudowę ulicy Jęczmiennej na odcinku od skrzyżowania z ulicą Koziełka do skrzyżowania z ulicą Wolności”.
  • 02.08.2017 – przedinwestycyjne badania archeologiczne nad zadaniem: „Budowa wolnostojącego budynku mieszkalnego wraz z niezbędną infrastrukturą techniczną, w tym zbiornika na ścieki, na działce nr ewid. gr. 432/3 w miejscowości Kamienica Dolna”, gm. Brzostek, woj. podkarpackie.
  •  07.08.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją.: „Budowa przyłącza światłowodowego do stacji nr 50158 przy ul. Mariackiej 1 w Zabrzu, woj.śląskie”.
  • 10.08.2017 – Gminny Program Opieki nad Zabytkami dla Miasta Jarosław, woj. podkarpackie.
  • 15.08.2017 – Gminna Ewidencja Zabytków dla gminy Toszek, woj. śląskie.
  • 16.08.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Montaż bramy ogrodzeniowej, przesuwnej na terenie nieruchomości przy ul. Gliwickiej 17 w Bytomiu, woj. śląskie”.
  • 21.08.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Budowa kanalizacji sanitarnej do nieruchomości przy ul. Ceramicznej w Sierakowicach, woj. śląskie”
  • 28.08.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Budowa i przebudowa drogi gminnej ul. Narutowicza w Rogoźniku, woj. śląskie”.
  • 31.08.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Wykonanie przyłącza cieplnego do budynku mieszkalnego przy ul. Lenartowicza 3 w Rzeszowie (na dz. ew. 1336/2, 1360/2, 1361/4, 1361/6, 1364/2, 1365/2, obr. 207)”.
  • 01.09.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Budowa kanalizacji sanitarnej wraz z przyłączami w miejscowościach: Cianowice Małe, Niebyła-Świnczów, woj. małopolskie”.
  • 01.09.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Budowa kanalizacji sanitarnej wraz z przyłączami i pompowniami ścieków dla miejscowości Maszyce, woj. małopolskie”.
  • 10.09.2017 – Wykonanie Gminnej Ewidencji Zabytków Stanowisk archeologicznych dla Miasta Zawiercie, woj. śląskie.
  • 03.10.2017 – przedinwestycyjne badania archeologiczne nad zadaniem: „Budowa linii kablowej SN-15 kV kablem ziemnym typu 3xXRUHAKXS 1x120mm2 relacji: do stacji transformatorowej Sowina 2 do stacji tr. Sowina 3, w miejscowości Sowina, gm. Kołaczyce, woj. podkarpackie”.
  • 05.09.2017 – przedinwestycyjne badania archeologiczne nad zadaniem: „Budowa międzysystemowego gazociągu stanowiącego połączenie systemów przesyłowych Rzeczypospolitej Polskiej i Rep. Słowackiej wraz z infrastrukturą niezbędną do jego obsługi – gazociąg Strachocina – Granica RP”.
  • 09.10.2017 – przedinwestycyjne badania archeologiczne w Przytyku, gm. loco, na dz. ew. nr 721/1 i 721/10.
  • 10.10.2017 – Gminna Ewidencja Zabytków i Program Opieki nad Zabytkami dla dla Gminy Chmielnik, woj. podkarpackie.
  • 11.09.2017 – przedinwestycyjne badania archeologiczne nad zadaniem: „Budowa sieci kanalizacji sanitarnej z przyłączami na dz. ew. nr 131/2, 131/3, 131/4, 132, 133/1, 133/2, 133/3, w miejscowości Wysoka oraz na dz. ew. nr 1856/3, 1858 w miejscowości Kraczkowa, gm. Łańcut, woj. podkarpackie”.
  • 13.10.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Przebudowa skarpy z budową schodów i ogrodzenia terenu przy budynku Collegium Maius Uniwersytetu Opolskiego od strony Małego Rynku w Opolu, woj. opolskie”.
  • 16.10.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Budowa sieci wodociągowej wraz z przyłączami w miejscowości Aleksandrów, Wierzchowiska Pierwsze, Wierzchowiska Drugie wraz z przebudową oczyszczalni ścieków w Siennie, woj. mazowieckie”.
  • 21.10.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Budowa i rozbudowa sieci wodociągowej w miejscowości Kamionna, Trzciana, Leszczyna oraz budowa sieci kanalizacji sanitarnej w miejscowości Trzciana, woj. małopolskie”.
  • 23.10.2017 – przedinwestycyjne badania archeologiczne nad zadaniem: „Budowa budynku mieszkalnego jednorodzinnego, bezodpływowego osadnika ścieków, studni na dz. ew. nr 1375/18 położonej w miejscowości Kielnarowa, gm. Tyczyn, woj. podkarpackie”.
  • 19.11.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Budowa budynku mieszkalnego wraz z niezbędną infrastrukturą techniczną w tym z przyłączami energetycznym, kanalizacyjnym do projektowanego zbiornika lub do projektowanej przydomowej oczyszczalni ścieków i wodociągowym od projektowanej studni kopalnej. Budowę budynku gospodarczo garażowego oraz budowę zjazdu indywidualnego z drogi powiatowej dz. nr 582/4 na działkę nr 169/2, woj. podkarpackie.”
  • 01.12.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Budowa przydomowych oczyszczalni ścieków w gminie Łużna – etap III, woj. małopolskie”.
  • 08.12.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Budowa budynku mieszkalnego jednorodzinnego z dobudowanym garażem przy ul. Kopernika w Mysłowicach, na działce nr 2337/191 (obręb ewidencyjny 0004 Kosztowy)”.
  • 08.12.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Rozbudowa sieci wodociągowej w miejscowości Bolechowice, gmina Zabierzów, woj. małopolskie”.
  • 15.12.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Odtworzenie i udostępnienie zabytkowej Rotundy przy Bazylice Archikatedralnej oraz renowacja i odnowienie obiektu Bazyliki w Przemyślu, woj. podkarpackie”.
  • 15.12.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Izolacja pionowa budynku wraz z wykonaniem drenażu i odwodnienia budynku przy ul. Józefczaka 37 w Bytomiu, woj. śląskie”.
  • 18.12.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Budowa sieci elektroenergetycznej nN w celu zasilania budynków mieszkalnych Osiedla Fazaniec w Bytomiu, woj. śląskie”.
  • 20.12.2017 – Nadzór archeologiczny nad inwestycją pn.: „Budowa sieci kanalizacji sanitarnej w miejscowości Przymiłowice, woj. śląskie”.

2018

  • Gminna Ewidencja Zabytków i Gminny Program Opieki nad Zabytkami dla gminy Skrzyszów, woj. małopolskie.
  • Wykonanie Gminnej Ewidencji Zabytków i Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami dla gminy Skołyszyn, woj. podkarpackie.
Zadowolonych klientów

 Zdjęcia z naszych zleceń można znaleźć w dziale

“Galeria”

Nasze realizacje naniesione zostały na mapę znajdującą się poniżej.

Chrzanów

Chrzanów

Najdawniejsze dzieje regionu chrzanowskiego oświetlone są źródłami archeologicznymi. Kolonizacja tego obszaru rozpoczęła się w okresie schyłkowego paleolitu, kiedy to na ziemie polskie docierają gromady łowców reniferów kultury magdaleńskiej. Istotnym elementem jest wykorzystywanie pobliskich wychodni krzemienia jurajskiego (obszar jury Krakowsko – Częstochowskiej) do produkcji narzędzi, co jest potwierdzone wykopaliskowo. Potwierdzona jest również obecność w najbliższych okolicach ludności mezolitycznej. Słabo wyrażone są również przemiany związane z neolityzacją ziem polskich i pojawieniem się pierwszych kultur rolniczych związanych z kręgiem kultury naddunajskiej takich jak kultura ceramiki wstęgowej rytej (najbliższy ślad osadnictwa w Niegoszowicach). Większy napływ ludności wiązał się dopiero z rozwojem i ekspansją na słabe gleby regionu kultury pucharów lejkowatych o tradycjach miejscowego podłoża kulturowego z epok poprzednich. Z badań poprzedzonych pochodzą również rozrzedzone znaleziska, które można wiązać z tą ludnością (Jeleń, Kwaczała). Po zaniku kultury pucharów lejkowatych można liczyć się z pojawieniem ludności kultury ceramiki sznurowej, której schyłek wiąże się już z początkami epoki brązu w II tysiącleciu p.n.e. Jej ślady znane są z Jankowic, Kwaczały i Płazy. Dobrze oświetlony źródłami archeologicznymi jest okres schyłku epoki brązu i początków epoki żelaza w okolicach VII w. p.n.e., kiedy to na tereny niewątpliwej pustki osadniczej wkracza ludność kultury łużyckiej. Jej obecność silnie wyrażona osadami i cmentarzyskami jest dobrze udokumentowana i stosunkowo najlepiej poznana wśród innych okresów pradziejów regionu. Znane i badane cmentarzyska takie jak w Kwaczale, Jankowicach czy Żarkach, a także znane z badań powierzchniowych i przypadkowych odkryć osady i skarby (Siersza) pozwalają lepiej scharakteryzować osadnictwo tego okresu. Zanik osadnictwa w tym regonie w końcu okresu halsztackiego (około 400 r. p.n.e.) i ponowne opustoszenie na blisko 700 lat wydaje się prawdopodobne mimo odkrycia skarbu złotych monet celtyckich w Gorzowie. Ponowne zasiedlenie omawianych terenów następuje dopiero w okresie późnorzymskim (przypuszczalnie w IV w n.e.) i wiąże się z ludnością kultury przeworskiej, która najlepiej poznana jest w okolicach Jankowic, gdzie stwierdzono cmentarzysko warstwowe tej kultury, a także osadę badaną w 1987 r. Ponowne zasiedlenie regionu następuje już w okresie średniowiecza i to dopiero w XI – XII wieku.
Położony na pograniczu Małopolski i Śląska, kulturowo tradycyjnie związany był z Małopolską. Już w XII wieku istniała tu kasztelania. Do dziś jednak nie udało się ustalić lokalizacji grodu kasztelańskiego. Początki samego miasta też nie są dokładnie znane. W Małopolsce lokacja miast rozpoczęła się w wieku XIII, rozmachu nabrała w XIV, zwłaszcza za Kazimierza Wielkiego. Pewne jest, że gdy w XIV w. otrzymywał Chrzanów prawa miejskie, musiała tu już wcześniej istnieć osada o charakterze miejskim. Dokument z 1500 r., sporządzony przez Piotra Ligęzę, ówczesnego właściciela miasta, potwierdza lokację (wcześniejszą) na prawie niemieckim. I wtedy, i przez długie następne stulecia, Chrzanów był miastem prywatnym. Ligęzowie byli dobrymi gospodarzami. Piotr nie tylko zadbał o uregulowanie statusu prawnego miasta, ale i troszczył się o rozwój handlu, któremu sprzyjał układ szlaków komunikacyjnych. Droga z Krakowa rozgałęziała się w Chrzanowie w kierunku zachodnim (tędy na Oświęcim i do Czech) oraz północno-zachodnim – na Wrocław. Przejezdni kupcy płacili miastu cła i myta i zatrzymywali się na jarmarkach. Oprócz cosobotniego targu, raz w roku, na Św. Mikołaja – patrona miejscowej fary, odbywał się ośmiodniowy jarmark. Zapobiegliwi Ligęzowie wystarali się o nowe przywileje. Od 1581 r. miasto mogło urządzać dodatkowe cztery jarmarki. Specjalizował się ówczesny Chrzanów w handlu bydłem. Znajdowała się tu komora celna dla wywozu zwierząt na Śląsk. Pograniczne położenie nader się opłacało. Inną handlową specjalnością Chrzanowa były kruszce – rudy ołowiu, cynku i żelaza. Chrzanów leżał na rudach. Reliktem wczesnej, prowadzonej metodą powierzchniową eksploatacji kruszców są dziś, liczne na terenie gminy, warpie – porośnięte roślinnością lejowate zagłębienia. Obok handlu i kopalnictwa trudniono się rzemiosłem, przede wszystkim tkactwem (słynne sukna bernardyńskie i granatowe „lazury”). Byli też rzeźnicy, szewcy, krawcy, kowale – słowem, rzemieślnicy potrzebni w sprawnie funkcjonującym skupisku ludzkim.
Trzeba pamiętać, że tak pomyślny rozwój związany był nie tylko z warunkami lokalnymi. Ten okres to generalnie czasy prosperity polskich miast. Natomiast znaczony wojnami wiek XVII odcisnął swoje piętno na Chrzanowie. Choć położony poza zasięgiem głównych działań wojennych, odczuł dotkliwie ogólną dekoniunkturę. Reszty dopełniły epidemie i pożary, które strawiły znaczną część drewnianej zabudowy, łącznie z ratuszem. W tym czasie miasto miało już kolejnych właścicieli. W 1640 Anna Ligęzina sprzedała Chrzanów Andrzejowi Samuelowi Dębińskiemu, u schyłku XVII w. miasto przeszło w ręce Grudzińskich, następnie Stadnickich. W 1740 r. jako składnik posagu Teresy Stadnickiej, dostało się, w marnej kondycji, w ręce Józefa Ossolińskiego. Jak kiedyś Piotr Ligęza, Ossoliński wziął się za porządkowanie spraw miasta. Przede wszystkim powołał (1763) specjalną komisję „dla zbadania stanu i obmyślenia ratunku dla miasta”. Dokonano lustracji domów, placów i ogrodów, wydano zarządzenia sanitarne. Przyznano ulgi dla nabywców pustych placów i domów. Uregulowano sytuację Żydów, którzy od schyłku XVII wieku coraz liczniej się tu osiedlali. (Miejscowi Żydzi zorganizowali się w gminę w 1745 r., w 1759 powstał cmentarz, a w 1786 – pierwsza synagoga.) Ossoliński ufundował też nowy budynek szkolny i uzyskał od Stanisława Augusta Poniatowskiego przywilej na kolejny jarmark. Miasto zaczęło wydobywać się z marazmu.
Czasy rozbiorów, gdy miasto i tereny wokół niego były kolejno częścią Galicji Zachodniej (dystrykt olkuski), Księstwa Warszawskiego, Rzeczpospolitej Krakowskiej, a od 1846 Galicji, to okres gospodarczo bardzo dla Chrzanowa pomyślny. Kwitnie handel zbożem i wywóz produkcji górniczej. Trudno co prawda zapomnieć, że dzieje się to w sytuacji braku suwerenności państwowej. Chrzanowianie uczestniczą w kolejnych powstaniach narodowych. Za udział w insurekcji i materialne jej wsparcie dziękował im naczelnik Kościuszko. Byli w legionach Jana Henryka Dąbrowskiego, w powstaniach listopadowym i krakowskim (1846 r.), licznie uczestniczyli w powstaniu styczniowym. Mężem zaufania Komitetu Narodowego w Chrzanowie jest wówczas Jan Oczkowski, późniejszy burmistrz. Pogrzeb Elji Marchettiego (adiutant Francesco Nullo, śmiertelnie ranny w Bitwie pod Krzykawką) staje się wielką manifestacją patriotyczną. Pośród tych burzliwych dziejów trwa jednak codzienna, prozaiczna praca nad podnoszeniem potencjału gospodarczego i urządzeń komunalnych. W 1838 r. powstał „Plan upiększenia miasta”, w 1847 – uruchomiono linię kolejową, w 1854 – Chrzanów zostaje siedzibą powiatu, w 1866 – powstaje sieć wodociągowa. Zwłaszcza II połowa XIX wieku to okres koniunktury. Miasto bierze udział w rewolucji przemysłowej, jest głównym ośrodkiem Zagłębia Krakowskiego. Bazę surowcową stanowiły miejscowe kopaliny – złoża kruszców i węgla kamiennego. Tradycja górnictwa kruszcowego była tu pradawna. Dopiero jednak nowoczesne, przemysłowe metody wydobywcze nadały eksploatacji właściwy rozmach. W 1852 r. uruchomiono jedną z pierwszych na ziemiach polskich głębinową kopalnię rud cynkowo-ołowiowych „Matylda”. Wraz z industrializacją rośnie liczba ludności. W 1870 r. Chrzanów liczy 6 tys. mieszkańców (około 50 proc. ludności stanowią Żydzi), w dziesięć lat później – 7 tys., w 1900 – 10 tys.
Między 1804 a 1856 rokiem miasto ma kolejno trzech właścicieli. W roku 1856 dobra chrzanowskie kupuje spółka kupców wrocławskich. Jeden z nich, Emanuel Loewenfeld, zostaje wkrótce ich wyłącznym właścicielem. W rękach Loewenfeldów pozostanie Chrzanów do 1939 roku. Synowie Emanuela i Róży z Ascherów: Henryk, Adolf i Brunon byli już prawdziwymi chrzanowianami. Loewenfeldowie dobrze zapisali się w historii miasta, szczególnie Róża i Henryk. Byli inicjatorami i fundatorami licznych przedsięwzięć, w tym głównej alei miasta, noszącej do dziś imię Henryka. Aż do wojny rodzina mieszkała w przebudowanym w XIX w., pamiętającym czasy renesansu, lamusie dworskim Ligęzów. Tu odbywały się spotkania założonego w 1916 r. Chóru „Żaby” w którym śpiewał i któremu prezesował Adolf Loewenfeld – profesor miejscowego gimnazjum.
W wiek XX wchodzi Chrzanów z posagiem zatwierdzonego w 1900 r. przez radę miejską strefowego planu rozbudowy. To wtedy wytyczono aleję Henryka. W 1911 r. rozpoczyna działalność Państwowe Gimnazjum im. Stanisława Staszica. W powietrzu czuło się już powiew się wolności. W 1909 zaczęło w Chrzanowie działać Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”. W 1912 r. Związek Strzelecki zaczął organizować swoje drużyny. W sierpniu 1914 powstał Powiatowy Komitet Narodowy. W Legionach Piłsudskiego znalazło się 650 chrzanowian.
Tuż po odzyskaniu niepodległości powstają wielkie (do dziś największe w mieście) nowoczesne zakłady przemysłowe Pierwsza Fabryka Lokomotyw w Polsce S.A.(1919 zatwierdzono statut, 1921 powstają pierwsze budynki fabryczne,1924 zjeżdża pierwsza lokomotywa). W 1920 roku rozpoczyna działalność producent ceramicznych materiałów ogniotrwałych Stella. Prócz tego w mieście w latach międzywojennych było 380 mniejszych przedsiębiorstw produkcyjnych i 400 firm handlowych. Nie zapomniano o inwestycjach w infrastrukturę i urządzenia socjalne. W 1923 roku utworzono Seminarium Nauczycielskie. Między 1929 a 1934 rokiem oddano do użytku Ośrodek Zdrowia, nowe gimnazjum, Szpital Powiatowy, staraniem Związku Pracy Obywatelskiej Kobiet rozpoczęto budowę przedszkola. Były to inwestycje ze wszech miar potrzebne w mieście, które rozrastało się terytorialnie (w 1930 r. w granice administracyjne miasta włączone zostały wsie Kąty i Kościelec) i ludnościowo (między 1921 a 1939 rokiem liczba mieszkańców podwoiła się).
Te korzystne tendencje załamały się gwałtownie w wyniku II wojny światowej. Niemcy wkroczyli do Chrzanowa już czwartego września. Miasto uznane zostało za „rdzennie niemieckie” i wcielone do III Rzeszy. Zniszczenia spowodowane wojną i okupacją nie miały katastrofalnych rozmiarów; o połowę natomiast zmniejszyła się liczba ludności, przede wszystkim na skutek niemal całkowitej zagłady chrzanowskich Żydów. Jest przy tym pewną ironią dziejów, że Holocaust przetrwała miejscowa synagoga, którą w wiele lat później, na początku lat 70. zburzyli w niejasnych okolicznościach Polacy.
24 stycznia miasto zostało wyzwolone spod okupacji niemieckiej przez wojska II Frontu Ukraińskiego. Ludzie z entuzjazmem przystąpili do odbudowy gospodarki, szkolnictwa, życia kulturalnego. Wkrótce jednak nowa władza miała stłumić spontaniczny zapał. Działające w mieście zakłady znacjonalizowano, powstały też nowe, głównie przemysłu spożywczego. Zgodnie z duchem czasu rozpoczęto wznoszenie wielorodzinnych bloków spółdzielczych. W 1949 r. zaczyna powstawać osiedle „Stella”, w latach 60. os. Północ. Życie kulturalne też miało się toczyć zgodnie z dekretowaną centralnie „polityką kulturalną”. Na podstawie dekretu o bibliotekach i opiece nad zbiorami bibliotecznymi z kwietnia 1946 r. utworzono Powiatową Bibliotekę Publiczną. W marcu 1945 r., realizując „wytyczne” Powiatowy Urząd Informacji i Propagandy przystąpił do organizowania domu kultury. Pierwszą jego siedzibą był odbudowany ze zniszczeń wojennych budynek przy al. Henryka 24. Na inicjatywy „oddolne” władza patrzyła nieufnie. Na krótko tylko udało się Tadeuszowi Urbańczykowi odrodzić, żywy w latach międzywojennych, amatorski ruch teatralny. W latach 50. teatry amatorskie mogły działać wyłącznie pod szyldem domów kultury. Reaktywowany wiosną 1945 r. Chór „Żaby” wkrótce za „niesłuszny” ideologicznie repertuar zaczął być nękany był przez UB. Doszło nawet do aresztowana kierownika artystycznego Zygmunta Oczkowskiego. Dopiero po śmierci Stalina, zwłaszcza zaś po przełomie październikowym, zostawiono zespół w spokoju. Przetrwał i dziś jest jednym z nielicznych w Polsce chórów amatorskich mogących poszczycić się tak długą historią, przy budzącym szacunek poziomie artystycznym.
Mimo niesprzyjających czasów, dzięki konsekwencji i uporowi, sukcesem zakończyły się długotrwałe starania wielkiego społecznika, człowieka niezwykle zasłużonego dla lokalnej kultury Mieczysława Mazarakiego wokół utworzenia muzeum. Już w 1948 r. Mazaraki, chrzanowianin z urodzenia, absolwent botaniki na Uniwersytecie Jagiellońskim, profesor gimnazjum i liceum w Chrzanowie, podjął inicjatywę utworzenia muzeum w dawnym lamusie dworskim. Po wojnie budynek był w fatalnym stanie, planowano go zburzyć, a na jego miejscu postawić biurowiec. Choć w 1950 r. Powiatowa Komisja Planowania Gospodarczego powołała Komitet Organizacyjny Muzeum Ziemi Chrzanowskiej (z Mieczysławem Mazarakim i Janem Pęckowskim na czele), inicjatywa nie cieszyła się poparciem władz, o czym świadczą niezwykle skromne dotacje Powiatowej Rady Narodowej. Mazaraki zdołał stworzyć wokół przedsięwzięcia imponującą aktywność lokalnej społeczności. W gromadzenie zabytków kultury materialnej i okazów przyrodniczych bardzo żywo włączyła się młodzież licealna. Otwarte po niemałych trudach w 1960 r. Muzeum Ziemi Chrzanowskiej, w chwili otwarcia miało zaledwie trzy sale ekspozycyjne. Jakkolwiek oceniać tamte lata, trzeba przyznać, że wiele zainicjowanych wówczas przedsięwzięć procentuje do dziś, a stworzona baza materialna, zmodernizowana i rozbudowana, dobrze służy lokalnej społeczności.
W 1959 r. rozpoczęto budowę nowej siedziby Domu Kultury. Sprawa szła opornie. Częściowe użytkowanie obiektu rozpoczęło się dopiero w 1966 r. Całość ukończono w 1971 r. – w jedenaście lat od rozpoczęcia inwestycji. Kiedy w 1973 r. wzniesiono halę widowiskowo-sportową, obiekt, przemianowany na Miejski Ośrodek Kultury Sportu i Rekreacji, stał się naprawdę dobrze wyposażonym centrum kulturalno-rozrywkowym. Obecnie dysponuje salą teatralno-kinową na 690 miejsc, z zapleczem scenicznym, salami do zajęć teatralnych, muzycznych, tanecznych, pracowniami, salą odczytową, klubową i galerią, wielofunkcyjną halą sportowo-widowiskową na 589 miejsc i hotelem.
Przez wiele lat w Domu Kultury miała lokum biblioteka, która dopiero w 1989 r. otrzymała zaadaptowane pomieszczenia przy al. Henryka. Od 1992 r. Miejska Biblioteka Publiczna ma siedzibę z prawdziwego zdarzenia w przekazanym przez miasto budynku przy ul. Oświęcimskiej 3. Wyposażona w komputerowy system obsługi, posiada dziś księgozbiór obejmujący ponad 188 tys. jednostek inwentarzowych oraz ponad 17 tysięcy czytelników. Zaczęło się zaś od kilkuset tomów, jakimi początkowo dysponowały łącznie Biblioteki Miejska i Powiatowa (w 1947 r. połączone w Powiatową i Miejską Bibliotekę Publiczną).
Znakomicie rozwinęło się chrzanowskie Muzeum. W 1968 objęło opieką ruiny średniowiecznego zamku w Lipowcu. Tak powstał oddział zamiejscowy, obejmujący zamek i powstający u jego stóp Nadwiślański Park Etnograficzny w Wygiezłowie. Gdy w 1973 roku udostępniono go po raz pierwszy publiczności, stały w nim trzy obiekty. Teraz jest ich 22, a na odtworzenie czekają następne. Skansen i zamek udało się uczynić centrum upowszechnienia wiedzy o kulturze i sztuce o ponadregionalnym znaczeniu; miejscem kiermaszów, świąt ludowych, plenerów, przeglądów folklorystycznych i Letniego Festiwalu Muzyki Kameralnej i Organowej. Żyje kościół, odbywają się msze święte i święcone w Wielka Sobotę, odpust na dzień Podniesienia Krzyża Świętego i śluby, a w skansenowej karczmie – wesela. Od 1985 r. Muzeum posiada oddział wystaw czasowych przy alei Henryka, w domu z ogrodem, należącym dawniej do zasłużonej dla Chrzanowa rodziny Urbańczyków. Zakupiony w 1981 r. dzięki staraniom następcy Mazarakiego, dyrektora Jerzego Motyki, po kapitalnym remoncie i adaptacji, zainaugurował działalność wystawą ukazującą dorobek Muzeum w Chrzanowie – w 25-lecie jego istnienia. Muzealny ogród wykorzystano na urządzenie ekspozycji geologicznej pod gołym niebem, która stała się oryginalnym uzupełnieniem zbiorów Działu Przyrody, zgromadzonych i opracowanych przez Mieczysława i Irenę Mazarakich. Pomysłodawcą i pierwszym organizatorem ogrodu geologicznego był przybyły z Kanady chrzanowianin Marian Kuc. Do swej idei pozyskał nie tylko dyrektora i pracowników Muzeum, ale i młodzież licealną, która w latach 1992-97, w ramach Chrzanowskiego Towarzystwa Araukarytowego z siedzibą w Muzeum odbywała wędrówki, wytyczała szlak araukarytowy, prowadziła badania. Inny chrzanowianin Edward Edwin Śmiłek, znany krakowski antykwariusz, syn chrzanowskiego księgarza, przekazał Muzeum cenny zbiór gromadzonych przez lata dokumentów, korespondencji, kart pocztowych, czasopism, książek chrzanowskich wydawców. „Darowuję ten zbiór mojemu miastu rodzinnemu (…) i przekazuję go chrzanowskiemu Muzeum, które jako miejsce «przez wieków ciszę» – ocala od zapomnienia i służy pamięcią naszej historii” – napisał ofiarodawca (Chrzanowiana ze zbiorów Edwarda Edwina Śmiłka, katalog, Muzeum w Chrzanowie, Chrzanów 2000). Niedawne 40-lecie Muzeum stało się okazją do podsumowania osiągnięć, ale i do kreślenia planów na przyszłość. Wśród nich są badania nad słabo dotychczas rozpoznanymi początkami Chrzanowa i osadnictwem wczesnośredniowiecznym w jego okolicy.

Tekst pochodzi ze strony: www.chrzanow.pl

Świdnica

Po raz pierwszy Świdnicę nazwano miastem (civitas) w dokumencie pochodzącym z 1267 r. Nie jest znany dokument lokacyjny, ale przypuszcza się, że został wydany ok. 1250 r. W tym czasie Świdnica wchodziła w skład Księstwa Wrocławskiego.
W 1290 r. Bolko I Surowy podniósł miasto do rangi stolicy księstwa. Książę ten stał się protoplastą dynastii Piastów świdnickich. Na początku XIV w. miasto posiadało już mury obronne z sześcioma bramami, kościół parafialny i dwa klasztory. Wówczas Świdnica zasłynęła z produkcji doskonałego piwa, sukna i noży.
W latach 1326-1368, za panowania Bolka II Małego, ziemie Księstwa Świdnicko-Jaworskiego rozciągały się od Dzierżoniowa i Niemczy aż po Łużyce.
W 1392 r. księstwo przeszło pod panowanie czeskie. Okres panowania Piastów świdnickich przyczynił się do dynamicznego rozwoju miasta. Pod koniec XIV w. Świdnica liczyła około 6000 mieszkańców.
Zmiana przynależności państwowej nie miała wpływu na gospodarkę. Nadal kwitło rzemiosło i handel. Pod koniec XV w. Śląsk dostał się przejściowo pod panowanie króla węgierskiego Macieja Korwina. W Świdnicy odbywały się wielkie, znane nie tylko na Śląsku, targi bydłem i chmielem.
W 1526 r. cały Śląsk przeszedł pod panowanie Habsburgów. Pod ich rządami zaszły duże zmiany w życiu społecznym Świdnicy. Reformacja spowodowała, że większość mieszkańców przeszła na protestantyzm. Podczas wojny trzydziestoletniej (1618-1648), Śląsk uległ niemal całkowitemu spustoszeniu, a Świdnica, po wielokrotnych oblężeniach, pożarach i przemarszach wojsk, została kompletnie zrujnowana. Zniszczenia wojenne spowodowały załamanie gospodarki miasta.
W 1740 r. Śląsk został wcielony do państwa pruskiego. Wkrótce na podstawie decyzji króla Fryderyka II powstała twierdza świdnicka.
Ożywienie gospodarcze miasta nastąpiło dopiero pod koniec XVIII w., kiedy zaczęły powstawać pierwsze manufaktury. W drugiej połowie XIX w. powstało wiele małych zakładów przemysłowych. W 1844 r. do miasta doprowadzono linię kolejową z Jaworzyny Śl., później do Dzierżoniowa (1855 r.) i Wrocławia (1898 r.). Równocześnie zbudowano komunalne zakłady usługowe: gazownię (1863 r.), nową wieżę ciśnień (1876 r.) i elektrownię (1907 r.). Miarą rozwoju był wzrost liczby ludności – z około 15 tys. w 1852 r. do ponad 28 tys. w 1900 r.
W 1945 r., wkrótce po zakończeniu działań wojennych, do Świdnicy przybyła polska grupa operacyjna. W imieniu władz dokonała ona przejęcia i inwentaryzacji majątku poniemieckiego oraz przystąpiła do organizowania polskiej administracji. Ludność niemiecka została wysiedlona, a na jej miejsce napłynęli osadnicy polscy (przeważnie z terenów Małopolski i z Kresów Wschodnich)