Napisz lub zadzwoń:

Puławy

Jeszcze w początkach XVII w. była to mała osada handlowo-rybacka w pobliżu wsi Włostowice, położona przy dawnej przeprawie przez Wisłę, wchodząca w skład dóbr końskowolskich należących do magnackiego rodu Opalińskich. W drugiej połowie XVII w. drogą małżeństwa włości przeszły w ręce księcia Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, marszałka wielkiego koronnego, który urządził  w Puławach jedną ze swoich rezydencji. Z jego woli powstał zespół pałacowo-parkowy, zaprojektowany przez wybitnego architekta pochodzenia holenderskiego Tylmana z Gameren. Od 1702 r. wieś przeszła na własność Sieniawskich, a od 1731 r. — Czartoryskich.

Książę Aleksander Czartoryski uczynił z Puław jeden z najważniejszych ośrodków życia politycznego i kulturalnego ówczesnej Rzeczypospolitej. W 1731 r. rozpoczęto gruntowną przebudowę pałacu, który z półobronnej willi stał się reprezentacyjną wiejską rezydencją. W 1785 r. osiadł tu na stałe syn Aleksandra – Adam Kazimierz Czartoryski, mecenas sztuki i kultury, twórca i komendant Szkoły Rycerskiej w Warszawie, członek Komisji Edukacji Narodowej. Jego żona Izabela z Flemingów Czartoryska, uważana za jedną z najbardziej oświeconych Polek swoich czasów, skupiła wokół siebie wielu pisarzy, malarzy, architektów i muzyków. Pracowali tu m.in.: Grzegorz Piramowicz, Franciszek Dionizy Kniaźnin, Julian Ursyn Niemcewicz, Jan Paweł Woronicz, Franciszek Zabłocki, Piotr Norblin, Szymon Bogumił Zug czy Piotr Aigner. Lata 1782–1793, to okres największej świetności Puław, nazywanych wówczas „polskimi Atenami” lub „Atenami Północy”.

Podczas Insurekcji Kościuszkowskiej, w 1794 r. rezydencję w Puławach spustoszyły wojska rosyjskie. Za aktywny udział w życiu politycznym oraz za wsparcie insurekcji, caryca Katarzyna II ukarała Czartoryskich konfiskatą majątku. W wyniku III rozbioru Rzeczypospolitej, ziemia lubelska znalazła się w zaborze austriackim, a Puławy zostały zwrócone Czartoryskim. Już w r. 1796 Czartoryscy wrócili do rezydencji, a księżna Izabela podjęła prace nad odbudową całego zespołu. Pałac został powiększony i zmodernizowany, a park w stylu francuskim został przekształcony w modny wówczas park krajobrazowy w stylu angielskim. W obrębie założenia parkowego, w kolejnych latach powstawały nowe, projektowane przez nadwornego architekta Czartoryskich, Piotra Aignera, budowle, m.in.: Domek Grecki (oranżeria), Pałacyk Marynki, Świątynia Sybilli, a także kościół nawiązujący swą formą do rzymskiego Panteonu. W tym okresie księżna Izabela rozpoczęła gromadzenie pamiątek narodowych. W Świątyni Sybilli, z inicjatywy księżnej, postało pierwsze w Polsce muzeum.

Po okresie wojen napoleońskich, w 1809 r., Puławy wraz z całą ziemią lubelską zostały włączone do Księstwa Warszawskiego, a po kongresie wiedeńskim — w 1815 r. — do Królestwa Polskiego. Z chwilą wybuchu powstania listopadowego książę Adam Jerzy Czartoryski stanął na czele Rządu Tymczasowego.  Po upadku powstania w 1831 r. Czartoryscy udali się na emigrację, a Puławy zostały skonfiskowane — pałac oddano na cele oświatowe.

W 1842 r. władze carskie przemianowały Puławy na Nową Aleksandrię. Od 1867 r. mieściła się w nich siedziba powiatu w guberni lubelskiej, ale dopiero w 1906 r. uzyskały prawa miejskie. Do szybszego rozwoju przyczyniło się przeprowadzenie w 1877 r. przez Puławy linii kolejowej Nadwiślańskiej z Mławy do Kowla przez Warszawę i Lublina. Podczas I wojny światowej, w 1915 r. Nową Aleksandrię zajęły wojska austriackie. Działania wojenne spowodowały w mieście duże zniszczenia, jednakże wkrótce zostało odbudowane, a w okresie międzywojennym stało się popularną miejscowością letniskową.

W pierwszych dniach II wojny światowej, leżące na ważnym szlaku komunikacyjnym, Puławy zostały zbombardowane przez lotnictwo niemieckie, a następnie zajęte przez Wehrmacht. Podobnie jak inne miejscowości znajdujące się na prawym brzegu Wisły, znalazły się w należącym do Generalnego Gubernatorstwa dystrykcie lubelskim. W grudniu 1939 r. 2,5 tys. puławskich Żydów pognano do getta w Opolu Lubelskim, reszta zginęła do 1943 r. Powiat puławski stał się teren intensywnej działalności polskiej konspiracji i partyzantki — Związku Walki Zbrojnej–Armii Krajowej, Batalionów Chłopskich, Narodowych Sił Zbrojnych.

Na przełomie lipca i sierpnia 1944 r. w rejonie Puław toczyły się ciężkie walki I Armii Wojska Polskiego z Niemcami. W styczniu 1945 r., miasto było wyludnione i zniszczone w 60%, stopniowo jednak powróciło do życia. W kwietniu 1945 r. oddział „Orlika” rozbił więzienie Urzędu Bezpieczeństwa w Puławach i uwolnił ponad 100 więźniów. W pierwszych latach powojennych udało się oddać do użytku odremontowany most, rozpoczęto odbudowę rezydencji Czartoryskich, zrekonstruowano park, przywieziono tu także część pamiątek zgromadzonych przez Izabelę Czartoryską. W dawnym pałacu Czartoryskich utworzono siedzibę Instytutu Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa.

Duże zmiany w historii Puław przyniosła decyzja o zlokalizowaniu w pobliżu miasta Zakładów Azotowych (1960), co spowodowało przestrzenny i demograficzny rozwój ośrodka. W Puławach zaczęła się wówczas osiedlać masowo ludność napływowa, co było związane z budową nowych osiedli mieszkaniowych w różnych częściach miasta. Od 1999 r. Puławy stanowią ośrodek przywróconego powiatu puławskiego (województwo lubelskie).

Tekst pochodzi ze strony: http://www.sztetl.org.pl/pl/article/pulawy/3,historia-miejscowosci/

Biała Podlaska

Biała Podlaska

W źródłach historycznych osadę Biała, własnością rodu Iliniczów, wzmiankowano po raz pierwszy w 1481 roku. Za założyciela osady uchodzi wojewoda trocki, hetman Wielkiego Księstwa Litewskiego — Piotr Janowicz zwany Białym. W tym okresie Biała znajdowała się w województwie trockim, następnie podlaskim, aż wreszcie od 1566 r. — brzeskolitewskim, będącym aż do rozbiorów częścią Wielkiego Księstwa. W 1522 r. osada otrzymała prawa miejskie.

W 1569 r., Biała przeszła we władanie rodu książąt Radziwiłłów, co zapoczątkowało trwający ponad 250 lat okres rozkwitu i prosperity miasta, zwanego wówczas Białą Książęcą lub Białą Radziwiłłowską. W 1622 r. zbudowano tu zamek obronny, zaś w 1628 r., z fundacji Krzysztofa Ciborowicza Wilskiego, w mieście założona została Akademia Bialska, będąca od 1633 r. filią Akademii Krakowskiej (obecnie I Liceum Ogólnokształcące im. J. I. Kraszewskiego).

W latach 1655–1660 miasto było kilkakrotnie niszczone — najpierw przez Szwedów, a następnie przez wojska siedmiogrodzkie księcia Rakoczego i rosyjskie Chowańskiego, ale dzięki wsparciu właścicieli podniosło się z upadku. W 1670 r. Biała otrzymała prawa magdeburskie oraz własny herb z wizerunkiem Michała Archanioła stojącego na smoku. W okresie tym miasto stało się znanym ośrodkiem produkcji sukna i fajansu, a w latach późniejszych — także z produkcji wyrobów drewnianych. W XVII wieku w Białej zaczęli osiedlać się Żydzi, którzy wkrótce stali się najliczniejszą pod względem demograficznym i dominującą na polu ekonomicznym społecznością.

W 1795 r. Biała Podlaska znalazła się w zaborze austriackim (Nowa Galicja), od 1809 r. należała do Księstwa Warszawskiego (departament siedlecki), zaś od 1815 r. — do Królestwa Polskiego (województwo podlaskie, a potem gubernia siedlecka). W 1912 r. władze rosyjskie dążąc do przyspieszonej rusyfikacji Pobuża utworzyły z części guberni siedleckiej i lubelskiej, nową — chełmską, w której skład wszedł istniejący od 1867 r. powiat bialski.

W 1918 r. Biała znalazła się w granicach odrodzonej Rzeczypospolitej. Na dwudziestolecie międzywojenne przypada okres względnej prosperity i stabilizacji sytuacji miasta. W Białej powstała wówczas fabryka Raabego i elektrownia. W latach 1923–1939 działała tu Podlaska Wytwórnia Samolotów (PWS), produkująca samoloty wojskowe.

01.09.1939 r. Biała Podlaska wraz z PWS i lotniskiem przyfabrycznym zostały zbombardowana przez niemieckie lotnictwo. Ten i kolejne naloty w następnych dniach doszczętnie zniszczyły kilkanaście ulic w mieście. 18 września do Białej Podlaskiej wjechały niemieckie czołgi, 25 września w mieście pojawiły się pierwsze oddziały Armii Czerwonej. Na mocy umowy niemiecko-sowieckiej z 28 IX 1939 r. Armia Czerwona wycofała się za Bug, a wraz z nią wyjechała część podlaskich Żydów. 10 października rozpoczęła się okupacja niemiecka. W grudniu 1941 r. utworzono tu getto, zlikwidowane w następnym roku.

W lipcu 1944 r. Białej weszły ponownie oddziały sowieckie. Miasto znalazło się, tak jak w okresie międzywojennym w województwie lubelskim (do 1975 r. i ponownie od 1999 r.). W 1975 r. Biała Podlaska stała się stolicą nowo utworzonego województwa, co przyczyniło się do znacznego zwiększenia liczby jej mieszkańców. Od reformy administracyjnej w 1999 r. miasto ma status powiatu grodzkiego i stolicy powiatu bialskiego.

Tekst pochodzi ze strony: http://www.sztetl.org.pl/pl/article/biala-podlaska/3,historia-miejscowosci/

Chełm

CHEŁM

Panorama Chełma, lekka mgła
Panorama Chełma (źródło: http://chelmski.eu)

Na przełomie VII i VIII w. tereny miasta obejmował związek plemienny Lędzian z ośrodkiem w Sandomierzu. Tereny międzyrzecza Wieprza i Bugu zostały wzmocnione przez wybudowanie sieci grodów – nazwanych później Grodami Czerwieńskimi. Nazwa miasta pochodzi od słowiańskiego określenia kopulastego wzgórza – „chołm”.

W X w. na Wysokiej Górce istniał gród drewniano-kamienny. Jego przynależność do formujących się państwa polskiego i Rusi Kijowskiej jest do dziś tematem debaty historycznej. Staroruska kronika Powieść minionych lat wymienia podbicie ziem Lachów (Polaków). Jak pisał Nestor: „wyprawił się Włodzimierz na Lachów i zabrał im Przemyśl, Czerwień i inne grody”. Było to w 981 roku. Wtedy również okolice Chełma stały się częścią Rusi Kijowskiej. Nie wiadomo, czy Lachowie byli niezależnym plemieniem, czy też ich ziemie wchodziły już w skład państwa Mieszka I. W czasie wyprawy wojennej na Kijów w 1018 r. odbił te tereny Bolesław Chrobry.

W latach 1018–1031 Grody Czerwieńskie wchodziły w skład państwa polskiego. W 1031 r. opanował je wielki książę kijowski Jarosław Mądry, przesiedlając na te tereny ludność ruską. Z powrotem do Polski przyłączył gród Bolesław Śmiały w 1069 roku. Władający wówczas Chełmem kniaź Grzegorz w obliczu zbliżającej się wojny rozpoczął z polskim królem układy. W wyniku rozmów zatrzymał Chełm w charakterze lenna.

Grody Czerwieńskie na rzecz Rusi Kijowskiej utracił po raz kolejny Władysław Herman. Najpotężniejszym z władców Rusi był rządzący w końcu XIII w. w Kijowie, Haliczu i Włodzimierzu książę Roman Halicki z dynastii Rurykowiczów. Za jego rządów księstwo halickie i księstwo włodzimierskie z Grodami Czerwieńskimi przeobraziły się w odrębne państwo niezależne od Kijowa, który wówczas upadł, zniszczony przez księcia suzdalskiego. Na początku XIII w. książę halicko-włodzimierski Daniel Romanowicz założył na terenie dzisiejszego Chełma gród warowny.

W pierwszej ćwierci XIII w. Daniel Halicki został ogłoszony księciem włodzimierskim, a następnie w 1229 r. – halickim. Po spustoszeniu Halicza przez Mongołów w 1233 r. przeniósł się z bratem Wasilkiem do Chełma w 1238 r., budując i umacniając gród wałami. Zjednoczył on na nowo ziemie Rusi Halicko-Wołyńskiej, którymi rządził ze swej rezydencji w Chełmie, czyniąc go stolicą Rusi Halicko-Wołyńskiej (następnie księstwa chełmsko-bełskiego). Na Górze Chełmskiej książę Daniel zbudował zamek, a ok. 1241 r., czyli po pierwszym najeździe tatarskim, przeniósł ze spalonego Uhruska do Chełma biskupstwo prawosławne. Daniel Halicki był fundatorem cerkwi Matki Bożej, św. Jana Złotoustego, Trójcy Świętej, św. Kosmy i Damiana. Od ok. 1240 r. Chełm był stolicą książąt halickich.

Po umocnieniu grodu wałami, nacierający kilkakrotnie Tatarzy nie mogli zdobyć Chełma, a tylko zniszczyli okolice. W latach 1241 i 1259–1260 miały miejsce najazdy mongolskie. Ziemię Chełmską pustoszyły siły mongolsko-tatarskie, mordując ludność, grabiąc i paląc zabudowania. Powtarzające się napady zmusiły Daniela do szukania pomocy w Rzymie. Papież Innocenty IV, aby wzmocnić jego pozycję polityczną wyraził zgodę na koronację. W 1247 r. na prośbę księcia, papież wziął w opiekę przed Tatarami ziemię Daniela i Wasylka, w tym Chełm, ofiarowując nawet koronę. W 1251 r. Chełm został doszczętnie zniszczony przez pożar, w wyniku czego upadły warownie. Daniel zawarł unię z Rzymem i przyjął koronę od legata papieskiego w Drohiczynie. Kniaź zmienił wyznanie wiary z prawosławnej na katolicką. Uroczystość koronacyjna w obrządku łacińskim odbyła się w Drohiczynie w 1253 roku. W tym momencie Chełm przez krótki okres w czasie rozbicia dzielnicowego Polski stał się stolicą króla Rusi. W 1254 r. Daniel halicki zmuszony był zawrzeć pokój z królem Litwy Mendogiem. Na mocy tego porozumienia, wzmocnionego małżeństwem córki Mendoga z synem Daniela Szwarnem, Ruś Czarna z Nowogródkiem jako lenno Litwy została oddana Romanowi Daniłowiczowi.

Syn Daniela – Lew Halicki, książę halicko-włodzimierski, w 1272 r. przeniósł stolicę księstwa z Chełma do założonego przez ojca Lwowa. Okres rządów następców księcia Daniela przyniósł stopniowy upadek księstwa wołyńsko-halickiego. Sytuacja polityczna i militarna, w której coraz częściej pierwsze roli odgrywali Litwini i Krzyżacy, nie sprzyjała rozwojowi Chełma.

W 1338 r. książę halicki Bolesław Jerzy Trojdenowic zawarł z Kazimierzem Wielkim układ dynastyczny, w którym przekazał królowi polskiemu po swej bezpotomnej śmierci księstwo halicko-włodzimierskie. Gdy w 1340 r. został otruty przez bojarów, nie doczekawszy się potomka, Kazimierz natychmiast wyruszył na wschód, zajmując całe księstwo halickie. Jednakże pełne opanowanie tej części Rusi nie było łatwe. Możni haliccy i włodzimierscy byli podzieleni. Ponadto Kazimierz miał konkurentów. Do władzy w Haliczu i Włodzimierzu pretendowali również Tatarzy, Litwini oraz Węgrzy. Królowie węgierscy, Karol Robert, a potem Ludwik, byli sojusznikami Polski, ich wojska niejednokrotnie wspierały polskie oddziały walczące na Rusi. Jednocześnie jednak toczyła się cicha polsko-węgierska rywalizacja o Ruś.

Rywalizacja polsko-litewska o ziemie Księstwa Wołyńskiego wzmogła się pod koniec lat czterdziestych XIV wieku. Wykorzystując porażkę Litwinów w wojnie z Krzyżakami w 1349 r. król Kazimierz rozwinął ekspansję na wschód, czego wynikiem była wyprawa na nadbużańskie tereny księstwa, kiedy to między innymi zdobyto Chełm, Bełz i Brześć.

W 1359 r. podjęto starania o utworzenie biskupstwa chełmskiego. Gród przechodził z rąk do rąk, aż w 1377 r. król Ludwik Węgierski zorganizował polsko-węgierską wyprawę wojenną na Ruś. Wysłał rycerstwo krakowskie i sandomierskie pod wodzą starosty krakowskiego Sędziwoja z Szubina w celu zdobycia zamku chełmskiego, sam zaś poszedł pod Bełz. Wojska polskie po ośmiu dniach oblężenia Chełma zdobyły zamek, a następnie zajęły kolejno Grabowiec, Horodło, Zawłocie. Litewski książę Jerzy Narymuntowicz został usunięty z Bełza i Chełma. Odebrane mu terytoria zostały oddane w zarząd wielkorządcy Rusi z ramienia króla Ludwika, księcia Władysława Opolczyka, a w 1378 r. przeszły wraz z całą Rusią Czerwoną pod bezpośredni zarząd węgierski. Nowy układ polityczny nie trwał jednak długo. Małżeństwo córki Ludwika, królowej Polski Jadwigi z Władysławem Jagiełłą, spowodowało przyłączenie Rusi Czerwonej do Polski. W dniu 14.01.1392 r. Chełm otrzymał od króla Władysława Jagiełły prawa miejskie magdeburskie.

Od czasu przyłączenia miasta na stałe do Polski, Chełm stanowił stolicę ziemi chełmskiej. Obejmowała ona m.in. Krasnystaw, Hrubieszów, Rejowiec, Zamość. Ziemia Chełmska, mimo że wchodziła w skład województwa ruskiego, posiadała autonomię równającą ją w prawach z województwami (z odrębnymi posłami na Sejm). Chełm, usytuowany przy ważnym szlaku handlowym prowadzącym znad Morza Czarnego w kierunku Bałtyku i Europy środkowej,  rozwijał się szybko pod względem ekonomicznym. Miasto przeżywało również okres wzmożonego rozwoju demograficznego – osiedlali się tu zarówno Rusini, przybywający ze wschodu, jak też polscy kolonizatorzy z zachodu. Co najmniej od końca XV w. w Chełmie osiedlali się również Żydzi, zaś tutejsza gmina wkrótce stała się jedną z największych w tej części kraju.

Miasto oprócz przywileju lokacyjnego otrzymało w ciągu XV i XVI w. wiele uprawnień handlowych. W 1439 r. nadano prawo odbywania jarmarków w ciągu trzech dni w roku, co wpłynęło na wzrost wymiany handlowej. Oprócz jarmarków odbywały się we wtorki i piątki cotygodniowe targi i codzienny handel detaliczny. Pewien odsetek ludności, co było specyficzną cechą Chełma, znajdował zatrudnienie przy eksploatacji kredy, wapna i kamienia jako materiału budowlanego. Kreda chełmska cieszyła się wzięciem w całej Polsce, dzięki czemu doszło do powstania pod miastem istniejącego do dziś systemu podziemnych korytarzy.

W 1473 r. wielki pożar zniszczył zamek i miasto. Stolicę diecezji planowano nawet przenieść do Hrubieszowa. Nie w pełni odbudowane jeszcze miasto i zamek w 1504 r. spustoszyli doszczętnie Tatarzy. Aby doprowadzić do szybkiej naprawy zniszczeń, król Aleksander Jagiellończyk uwolnił wówczas mieszkańców od części podatków i nadał miastu przywilej wykorzystania cła i części podatków na odbudowę murów zamku, na umocnienie miasta oraz odbudowę wież i fortyfikacji.

W 1541 r. król Zygmunt I nadał miastu przywilej pozwalający na sprowadzanie soli z żup drohobyckich. Król postanowił na podstawie dawnego zwyczaju, aby wszyscy, którzy jadą z solą, nie omijali miasta. Kupcy przyjeżdżający z Wielkiego Księstwa Litewskiego musieli kupować sól w Chełmie; nie mogli tego składu omijać. Wszystko to miało oczywiście znaczenie dla rozwoju miasta.

Chełm był miastem królewskim, należącym do województwa ruskiego. Tworzył ośrodek administracyjny Ziemi Chełmskiej, w której skład wchodziły powiat chełmski i krasnostawski. Posiadał urząd kasztelański, podwojewodziński, urzędy ziemskie i grodzkie. Odbywały się w nim sejmiki, które wybierały dwóch posłów. Bezpośrednią kontrolę sprawowali starosta i burgrabia jako jego zastępca. Na czele miasta stał wójt mianowany przez króla. Pod koniec XV w. i na początku XVI w. funkcję wójta chełmskiego pełnił Paweł Kamieniecki z Pomianowa. Został odpowiednio uposażony na podstawie przywileju króla Władysława Jagiełły, do którego pozostawał w stosunku lennym. Według nadania do wójtostwa należały wieś Żółtańce, pole Wolwinów i dwa łany między łanami miejskimi.

W początkach XVI w. ówczesny starosta chełmski Jerzy Krupski z Orchowa uzyskał prawo wykupu wójtostwa dziedzicznego chełmskiego z rąk Pawła Kamienieckiego z Pomianowa. Proces wykupu wójtostwa trwał do 1539 r., kiedy to ostatecznie dokonał tego starosta Jan Tęczyński. Formalnie oznaczało to przesunięcie punktu ciężkości władzy w mieście na starostę; faktycznie jednak starosta, zajęty wieloma innymi sprawami, scedował znaczną część swych uprawnień na tzw. landwójta i na radę miejską. Zasadniczymi organami samorządu miejskiego były rada i ława miejska.

W 1596 r. w Brześciu miedzy częścią biskupów prawosławnych Rzeczypospolitej Obojga Narodów a Kościołem katolickim doszło do unii kościelnej. Wynikiem tego było powstanie Kościoła unickiego, stanowiącego część Kościoła katolickiego, podporządkowanego zwierzchnictwu papieża. Wśród części biskupstw prawosławnych, które przystąpiły do unii brzeskiej, było także biskupstwo chełmskie z biskupem Dymitrem Zbirujskim. Chełm odtąd stał się ważnym ośrodkiem kościoła greckokatolickiego. Schyłek XVI w. był okresem największego rozkwitu rzemiosła i bogacenia się miasta, które wówczas dopiero mogło się zdobyć na wysiłek zbudowania kamiennych murów obronnych, o jakich wspomina lustracja z 1616 roku. Przebieg wtedy zbudowanych murów czytelny jest dotychczas w linii ulic Pocztowej, Reformackiej, Podwalnej i Jadwigi Młodowskiej.

W początku XVII w. nastąpiło zahamowanie rozwoju miasta związane z upadkiem rzemiosła i dużym pożarem, jaki wybuchł w 1616 roku. W czasie wojen kozackich i szwedzkich dalszemu zniszczeniu uległa zabudowa miejska, zamek, ratusz, kościoły i mury obronne, które dodatkowo ucierpiały w czasie najazdu wojsk Bohdana Chmielnickiego w 1648 roku. Z panoramy miasta zniknął wówczas kompleks zamkowy, dominujący nad okolicą.

Do ponownego wyniszczenia Chełma przyczyniła się III wojna północna (1700–1721). W połowie XVIII w. jednak odbudował się, zyskując znaczącą pozycję ekonomiczną w tym okresie. W 1753 r. rozpoczęto budowę najpiękniejszego z chełmskich kościołów, zaprojektowanych przez Pawła Fontanę – Rozesłania Świętych Apostołów.

Podczas insurekcji kościuszkowskiej, 8 czerwca 1794 r. pod miastem doszło do bitwy pomiędzy 6 tys. żołnierzami regularnego wojska polskiego i 2 tys. kosynierów wraz z 14 działami a siłami rosyjskimi w liczbie 16,5 tys. żołnierzy z 24 działami. Po 7 godzinnych walkach wojsko rosyjskie zmusiło Polaków dowodzonych przez gen. Józefa Zajączka do odwrotu, których dobra organizacja zapobiegła całkowitej zagładzie korpusu. W starciu poległo ok. 300 powstańców. Po bitwie oddziały rosyjskie wdarły się do miasta, które zostało ograbione i zdewastowane. Podczas rabunków zniszczono archiwum miejskie przechowywane w zakrystii oo. pijarów.

W 1795 r., po III rozbiorze Rzeczypospolitej, Chełm znalazł się pod panowaniem austriackim, wchodząc w skład tzw. Galicji Zachodniej (1795–1809). W tym czasie miasto przeżywało poważne trudności gospodarcze. Od 1809 r., w wyniku zwycięskiej ofensywy księcia Józefa Poniatowskiego, Chełm wchodził w skład Księstwa Warszawskiego. Po upadku Napoleona Bonaparte, w 1815 r., na mocy ustaleń Kongresu Wiedeńskiego, miasto znalazło się w granicach Królestwa Polskiego.
Chełm stracił wówczas pozycję stolicy obwodu na rzecz Krasnegostawu, co przyczyniło się do osłabienia jego pozycji.

W 1797 r. liczył 1298 mieszkańców. W 1803 r. liczba mieszkańców wzrosła do 2742 osób. W 1810 r. spadła jednak do 1792 osób.

W okresie powstania listopadowego w mieście organizowano oddziały pomocnicze, które brały udział w walkach na terenie województwa lubelskiego. Symbolem patriotycznej postawy ziemiaństwa stał się gen. Henryk Kamieński, zasłużony w wojnach napoleońskich, który prowadząc ostatni kontratak na przyczółek rosyjski poległ bitwie pod Ostrołęką. Po upadku powstania w regionie rozwijała się działalność konspiracyjna, w której uczestniczyli m.in. klerycy seminarium unickiego.

Jeszcze większy udział miejscowa ludność wzięła w postaniu styczniowym. Po zakończonych tragicznie zajściach w Warszawie z 1861 r. w całym Królestwie Polskim rozszerzały się manifestacje religijno-patriotyczne. W kościele pijarskim odbyło się uroczyste nabożeństwo za poległych. Niestety, rozbudowane struktury konspiracyjne, tworzone m. in. przez braci Niemirowskich i Bogdanowiczów, zostały rozbite na skutek zdrady. Po głośnym zabójstwie, dokonanym przez członków miejscowej organizacji konspiracyjnej na osobie szpiega Aleksandra Starczewskiego i jego przyjaciółce, aresztowano 23 obywateli chełmskich, nie licząc sporej liczby osób pochodzących z innych miejscowości regionu lubelskiego. W 1863 r. większość chełmian zatrzymanych w związku z tą aferą skazano na zesłanie syberyjskie. Upadek powstania i jego następstwa odbiły się echem w Chełmie. Represje dotknęły wszystkich, którzy brali udział w powstaniu jawnie lub z nimi sympatyzowali. Wśród ofiar carskiego terroru znajdowali się ludzie z różnych środowisk społecznych i zawodowych. Z tamtych czasów pozostały liczne rozsiane mogiły powstańcze, m.in. w Chełmie, Włodawie, Sosnowicy, Siedliszczu i Sawinie.

Jednocześnie władze carskie przystąpiły do akcji rusyfikacyjnej, która na terenie powiatu chełmskiego i Podlasia miała szczególnie duże nasilenie. Nastąpiły krwawe prześladowania unitów, zwieńczone kasatą unii w 1875 roku. Ofiarą represji padł biskup unicki Jan Kaliński, którego aresztowano i zesłano w 1866 r. do Rosji, gdzie wkrótce zmarł. Przeprowadzono kasatę zakonu pijarów, bazylianów i reformatów, a budynki klasztorne przeznaczono na cele szkolne. Po 1866 r. budynki klasztoru Reformatów zostały rozbudowane na potrzeby gimnazjum żeńskiego, początkowo unickiego, a od 1875 – prawosławnego, zwanego Instytutem Maryjskim.

W 1870 r. Chełm liczył 4517 mieszkańców, a w 1890 r. – 11 674. W 1877 r. wybudowano przecinającą miasto magistralną Nadwiślańską Drogę Żelazną z Kowla do Mławy przez Lublin i Warszawę, co znakomicie przyczyniło się do rozwoju przemysłu. Budowa koszar dla dwóch pułków wojska spowodowała z kolei napływ Rosjan.

W 1912 r. powołano gubernię chełmską, obejmująca swym zasięgiem część dawnej Ziemi Chełmskiej. Utworzona z części guberni siedleckiej i lubelskiej, została odłączona od Kraju Nadwiślańskiego jako ziemie „rdzennie ruskie”, m.in. za zgodą Koła Polskiego posłów Narodowej Demokracji w Dumie Państwowej Rosji. Została ona wydzielona przez władze rosyjskie w obawie przed oderwaniem Kraju Nadwiślańskiego od Rosji w razie europejskiego konfliktu zbrojnego; podporządkowano ją generał-gubernatorstwu kijowskiemu. Oderwanie Chełmszczyzny wywołało gigantyczne oburzenie na wszystkich ziemiach polskich. W 1914 r. Chełm liczył 26 380 mieszkańców.

W czasie I wojny światowej, 1 lipca 1914 r. wojska austriackie zajęły miasto. Działania wojenne poprzedzone były zniszczeniem i rozgrabieniem największych zakładów przemysłowych oraz majątku wiejskiego. Zniszczeniu uległo prawie 44% budynków, straty koni sięgały 63%, bydła – 74%, a trzody chlewnej aż 92,6%. Powszechnym zjawiskiem była nędza i choroby zakaźne. We wrześniu 1915 r. przebywał w Chełmie Józef Piłsudski podczas pościgu za armią rosyjską i marszu I Brygady Legionów na wschód. Bug przekroczył pod Dubienką. Podczas austriackiej okupacji wysiedlono z miasta ludność pochodzenia rosyjskiego wraz z władzami niedawnej guberni chełmskiej. Przystąpiono do likwidacji licznych obiektów wystawionych w celach rusyfikacyjnych. Jako pierwszą w 1918 r. zburzono cerkiewkę Św. Cyryla i Metodego, stojącą na szczycie Wysokiej Górki. W latach następnych zdjęto cebulaste zwieńczenia z kaplic dawniej istniejących w gmachach publicznych i szkołach, a także ze świątyń katolickich.

Zgodnie z traktatem brzeskim, zawartym 9 marca 1918 r. między państwami centralnymi (Niemcy, Austro-Węgry i ich sojusznicy) a Ukraińską Republiką Ludową, cały Wołyń, Chełmszczyznę i Podlasie odstąpiono Ukrainie, chociaż na tych terenach zamieszkiwało jedynie 23,1% Ukraińców. Spowodowało to w Chełmie wielką manifestację ludności. Zgromadzeni w liczbie około 30 tys. mieszkańcy Chełmszczyzny, Podlasia i innych regionów wyrazili stanowczy protest przeciwko przyjętym postanowieniom. Ostatecznie do ratyfikacji traktatu nie doszło, na co wpływ miało nie tyle zgodne potępienie tego aktu przez opinię publiczną, co niewywiązywanie się ukraińskiego rządu Pawło Skoropadskiego ze zobowiązań zbożowych oraz zbliżająca się klęska Niemiec i Austro-Węgier. 2 listopada 1918 r. oddziały Polskiej Organizacji Wojskowej pod dowództwem rotmistrza rotmistrza Gustawa Orlicz-Dreszera zajęły miasto i rozbroiły załogę austriacką.

Okolice Chełma były areną wojny polsko-bolszewickiej. Sformowany m.in. w Chełmie 1 Pułk Szwoleżerów brał udział w walkach z oddziałami Armii Czerwonej – głównie z jazdą konną dowodzoną przez gen. Siemiona Budionnego. W 1920 r. chełmskie oddziały stawiały skuteczny opór wojskom bolszewickim. 28 sierpnia 1920 r. w pobliżu Uhruska doszło do walki z bolszewikami. Zginęło wówczas 6 żołnierzy polskich. Ich grób znajduje się miejscowym cmentarzu parafialnym. 19 marca 1921 r. w Chełmie Marszałek Piłsudski dokonał dekoracji sztandaru 1 Pułku Szwoleżerów wojennym Orderem Virtutti Militari V klasy.

W okresie międzywojennym Chełm stanowił ważny ośrodek miejski i był siedzibą powiatu. Po przejęciu w 1920 r. kościoła katedralnego przez zakon jezuitów rozpoczęto prace remontowe, zmierzające do przywrócenia świątyni wyglądu z 1870 roku. Planowano do Chełma przenieść siedzibę dyrekcji kolejowej (Chełm wygrał konkurencyjną walkę z pobliskim Lublinem). Zaowocowało to rozwojem miasta i budową dzielnicy „Dyrekcji”. Pod względem rozmachu inwestycja ta uważana jest za drugą inwestycję II RP (po budowie portu i miasta Gdyni). Wybudowano szereg placówek oświatowych. Wybudowano także nowy ratusz.

Po wybuchu II wojny światowej, 8 września 1939 r., miał miejsce pierwszy nalot samolotów niemieckich na Chełm. Celami bombardowania były dworzec kolejowy oraz pobliskie ulice (Okszowska, Sienkiewicza). Straty w ludziach i budynkach nie okazały się duże. 25 września 1939 r. do miasta wkroczyła Armia Czerwona. 5 października 1939 r. wojska radzieckie wycofały się. Cztery dni później  do miasta ponownie wkroczyły wojska niemieckie.

W styczniu 1940 r. miała miejsce pierwsza masowa egzekucja, w czasie której zamordowanych zostało 440 osób. Dokonywano też egzekucji na miejscowych Żydach. W maju 1941 r. do utworzonego w mieście getta zostało przywiezionych około 2 tys. Żydów ze Słowacji. Po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej w czerwcu 1941 r. został utworzony obóz dla jeńców radzieckich – Stalag 319. Pierwszy powstał przy ulicy Okszowskiej, drugi w pobliżu lasu Borek, na południowych polach miejskich. Obozy mieściły w 1941 r. 125–130 tys. jeńców. Pomimo chorób i terroru ludzie ci przetrwali w Chełmie do kwietnia 1944 r., kiedy to padli ofiarą egzekucji w Borku, gdzie zakopywano i palono zwłoki zamordowanych. Po 1943 r. Niemcy wywozili Żydów do obozów zagłady na Majdanku i Sobiborze. W końcowym etapie wojny, dokonywali też masowych egzekucji na tutejszej ludności. Do największej doszło 10 marca 1944 r., kiedy to rozstrzelano 49 osób, w większości żołnierzy Armii Krajowej, na terenie miejskiego placu zwanego Targowicą. Wśród prześladowców wyróżniał się bestialski Niemiec sudecki SS-Oberscharführer Hugo Raschendorfer, będący postrachem Chełma.

Miasto zostało wyzwolone spod okupacji hitlerowskiej w lipcu 1944 roku. 22 lipca 1944 r. w Chełmie ogłoszono opracowany przez Józefa Stalina Manifest Lipcowy Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Nowe władze komunistyczne rozpoczęły masowe represje na żołnierzach Armii Krajowej. W latach 1975–1998 Chełm był stolicą województwa.

Tekst pochodzi ze strony: http://www.sztetl.org.pl/pl/article/chelm/3,historia-miejscowosci/?action=view

Łańcut

Wykopaliska z terenu miasta świadczą, że na terenie Ziemi Łańcuckiej, ludność żyła już w okresie neolitu. Archeolodzy są zdania, iż w okolicy Łańcuta istniały grody obronne w początkach drugiego tysiąclecia. Nim powstało miasto, na tym terenie istniała osada, na wzgórzu do dziś zwanym Łysa Górą. Król Kazimierz Wielki, który w latach 1340-1349 zajął ziemię przemyską, nadał Łysą Górę i przyległe włości zasłużonemu wojewodzie sandomierskiemu Ottonowi z Pilczy. W tym czasie (obecnie przyjmowany jest rok 1349) przy grodzie lokowane zostało miasto i powstała parafia łańcucka z drewnianym kościołem pw. Św. Barbary. Przy założeniu miasta udział wzięli osadnicy ze Śląska, koloniści niemieccy, a także na wpół zgermanizowani Polacy z okolic Kamiennej Góry. Stąd też prawdopodobnie wywiodła się nazwa powstałego tutaj miasta Landshut (strażnica kraju). W tym czasie Otton z Pilczy zbudował na Łysej Górze drewniany zameczek, a osadnicy otoczyli miasto fosami, wałami i parkiem.
Znaczenie rodziny Pileckich wzrosło za panowania króla Władysława Jagiełły. Żona Ottona – Jadwiga została matką chrzestną króla, a sam Jagiełło gościł potem w Łańcucie przynajmniej dwa razy: w 1410 roku, przed bitwą pod Grunwaldem oraz w 1417 roku, kiedy przybył po córkę Pileckich-Elżbietę, aby ją poślubić. To właśnie ona, po śmierci ojca Ottona, objęła dobra łańcuckie. Ostatnim właścicielem Łańcuta z rodu Pileckich był Krzysztof (1568-1586). W tym czasie Łańcut stał się jednym z najpoważniejszych ośrodków kalwinizmu w Polsce. W 1586 roku Anna z Sienna, po śmierci męża Krzysztofa Pileckiego, zamieniła się dobrami ze Stanisławem Stadnickim, który szybko, z powodu swego awanturniczego trybu życia otrzymał przydomek „Diabeł”. W 1608 roku zamek na Łysej Górze zdobyły wojska starosty leżajskiego Łukasza Opalińskiego. W tych czasach, pełnych zatargów i walk miasto bardzo ucierpiało. Zostało niemal zupełnie obrabowane i spalone w latach 1608, 1614 i 1624 w czasie najazdu Tatarów.
Łańcut był w rękach Stadnickich do 1629 roku, kiedy to, na mocy transakcji Stanisław Lubomirski stał się prawnym właścicielem miasta. Uporządkował on sprawy religijne, poprawił obwarowania miejskie, popierał rzemiosło. W pierwszej połowie XVIII w. miasto i zamek zajął generał szwedzki Magnus Stempek. Pobyt wojsk szwedzkich w mieście dotknął je równie przykro, jak i skutki panującej wtedy powodzi, epidemii chorób, gradobicia, a nawet przelotu szarańczy. W 1745 roku zaszła w Łańcucie kolejna zmiana, nagle zmarł bowiem książę Teodor. Łańcut stał się wtedy własnością spadkobiercy- Stanisława Lubomirskiego. Ożenił się on z Izabelą Elżbietą z Czartoryskich, która po śmierci męża w 1783 r. przez ponad trzydzieści lat samodzielnie zarządzała sporym majątkiem. Był to czas, kiedy na łańcuckim zamku przebywali sławni i zasłużeni ludzie z Polski, m.in. Tadeusz Kościuszko, Hugo Kołłątaj czy Jan Śniadecki. Izabela Elżbieta z Czartoryskich zmarła w 1816 roku i na mocy wcześniejszych zapisów dobra łańcuckie, a także podlwowskie, sandomierskie i krakowskie odziedziczyli jej wnukowie Alfred i Artur Potoccy. W 1823 roku bracia podzielili się majątkiem, w wyniku czego klucz łańcucki przejął starszy z braci Alfred (1786-1862). Nowy właściciel Łańcuta w swych dobrach stworzył ordynację, powiększając znacznie dobra łańcuckie. W 1862 roku całość dóbr Alfreda Potockiego objął jego syn, Alfred Potocki junior. Po śmierci II ordynata dobra łańcuckie przejął jego syn Roman. Potoccy okazali się dobrymi gospodarzami. Dbali o rozwój gospodarczy swoich olbrzymich dóbr. Słynęli z nowatorskich metod gospodarowania w rolnictwie, inwestowali w przemysł przetwórczy. W Łańcucie wybudowano cukrownię, przekształconą później w rafinerię spirytusu i fabrykę eteru, przebudowali i unowocześnili browar, wybudowali fabrykę likierów i rosolisów. Z pewnością przyczyniło się do tego wybudowanie w ramach inwestycji rządowych najpierw w latach 1795-1810 bitego traktu, tzw. cesarskiego gościńca, a w 1859 linii kolejowej Wiedeń-Lwów.
Potoccy posiadali także udziały w kopalniach śląskich, lokowali udziały w uzdrowiskach. Przebudowali swoją siedzibę w Łańcucie, tworząc w Łańcucie jedną z najwspanialszych rezydencji. Zadbali też o jej otoczenie, o wspaniały park, a także o miasto, w którym w ramach ordynacji powstało wiele budynków. W tym czasie nastąpiła też aktywizacja społeczna i gospodarcza mieszkańców miasta. W 1876 roku powstała w mieście Ochotnicza Straż Pożarna. W 1876 roku wzniesiony został nowy budynek szkoły ludowej. W 1890 powstało Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, w 1894 r. Stowarzyszenie Mieszczan „Gwiazda”, w 1907 roku prywatne gimnazjum, przekształcone w państwowe Gimnazjum Realne. Została założona Kasa Zaliczkowa i Bank Ziemski. W 1913 roku wybudowano elektrownię miejską. W tym samym czasie rozebrano zabytkowy ratusz. W powstaniu nowego budynku ratusza miejskiego przeszkodził w 1914 roku wybuch I wojny światowej, która na długo wstrzymała rozwój miasta.
Działania wojenne w rejonie Łańcuta, poczyniły w mieście straty materialne – zburzona została stacja kolejowa, spłonęły niektóre domy w mieście. W 1915 roku zmarł Roman hr. Potocki i IV ordynatem łańcuckim został jego syn Alfred hr. Potocki. W pierwszych latach niepodległej Polski miasto nie mogło wyjść z zastoju. Rzemiosło przeżywało kryzys. W kwietniu 1921 roku do opuszczonych poaustriackich koszar skierowany został 10. Pułk Strzelców Konnych, dla którego Łańcut stał się miastem garnizonowym.
W okresie tym w Łańcucie nastąpił rozwój oświaty. Ważnym wydarzeniem dla miasta było znaczne powiększenie jego rozmiaru i liczby ludności poprzez przyłączenie pod koniec lat dwudziestych ub. w. Przedmieścia i Podzwierzyńca, stanowiących dotąd oddzielne gminy wiejskie. Dopiero pod koniec lat trzydziestych Łańcut zaczął się dźwigać przemysłowo, jednak wybuch II wojny światowej brutalnie to przerwał. W mieście władzę przejęły instytucje stworzone przez okupanta. Zaczęły się represje w stosunku do miejscowej ludności, w pierwszym rzędzie najostrzejsze dla zamieszkujących miasto Żydów, których do sierpnia 1942 roku zlikwidowano tu zupełnie. Odpowiedzią na represję okupanta było powstanie komórek ruchu oporu. W związku z ograniczeniem możliwości uczenia się, powstało tajne nauczanie doskonale zakonspirowane i zorganizowane. W połowie lipca 1944 roku, w związku ze zbliżaniem się frontu niemiecko-sowieckiego, Alfred hr. Potocki opuścił Łańcut, wywożąc z zamku najcenniejsze rzeczy, w tym dzieła sztuki. Jeszcze w tym samym roku, do listopada, przeprowadzono reformę rolną, rozparcelowując folwarki ordynacji Potockich. Na terenie miasta parcelacja objęła ziemię z trzech folwarków – Górne, Dolne i Wola Mała. W zamku Potockich powstało muzeum wnętrz. Szczególnie szybko rozwijało się szkolnictwo. Miasto w 1954 r. powiększyło po raz kolejny swój obszar poprzez przyłączenie do niego części wsi Krzemienica oraz części wsi Wola Mała. Przybywają tu często delegacje zagraniczne. Dziś Łańcut ma powierzchnię 19,4 km 2 i prawie 18 tys. mieszkańców. Sąsiaduje z gminami wiejskimi – Łańcut, Czarna i Białobrzegi.

Tekst pochodzi ze strony: lancut.pl/asp/pl_start.asp?typ=14&menu=104&strona=1

Leżajsk

Leżajsk – to jedno z najstarszych miast Polski południowo-wschodniej, które może poszczycić się ponad 600 letnią historią swojego istnienia. Położone jest u podnóża wschodniej krawędzi Płaskowyżu Kolbuszowskiego, tuż nad doliną Sanu, który płynie w odległości 3,5 km od centrum miasta. Zajmuje obszar ponad 20 km, od zachodu granicząc z wielkim sosnowym borem, stanowiącym resztki dawnej Puszczy Sandomierskiej, od wschodu opiera się o lewy brzeg Sanu, od południa otoczony jest na małym odcinku korytem rzeki Błotni zmierzającej do Sanu, od północy zaś wkracza na piaszczysto-gliniastą dolinę Sanu, gdzie według dokumentów (w rejonie dzisiejszej wsi Stare Miasto) znajdowało się centrum Leżajskiego grodu. Leżajsk, zwany pierwotnie “Leżeńskiem” (nazwa prawdopodobnie pochodzi od słowa “leże” – stary termin wojskowy oznaczający miejsce postoju, obozowisko) jako osada istniał już prawdopodobnie w XIII wieku. Początki tej osady giną w mrokach dziejów. Pierwsze historyczne wzmianki o Leżajsku – “Lanżyasko” – spotkać można w wierszu Jana Kochanowskiego pt. “Dryas Zamchana”. W opisie miejscowości “Lanżyasko” poeta sięga początków XIII wieku, a mianowicie roku 1228. Pierwsza historyczna i udokumentowana wiadomość o Leżajsku pochodzi jednakże dopiero z połowy XIV wieku. Jest to przywilej króla Kazimierza Wielkiego dla Jana Pakosławica: “Dnia 19 stycznia 1354 roku król Kazimierz Wielki nadał Janowi Pakosławicowi, dziedzicowi Stożysk, Rzeszów ze znacznym obszarem ziemi i wieś Lanżaysko na granicy Ziemi Jarosławskiej leżące”. Średniowieczne dzieje miasta Leżajska zamykają się w latach 1397-1524. Pierwszą datę wyznacza wydanie przez Władysława Jagiełłę przywileju lokacyjnego. Datą kończącą średniowieczny okres dziejów miasta jest rok 1524 – wydanie przez Zygmunta Starego drugiego przywileju lokacyjnego, na mocy, którego przeniesiono miasto na inny, bardziej obronny teren. Prawa miejskie uzyskała wieś Królewska Leżeńsko w roku 1397 na podstawie dokumentu wydanego w Radomiu przez króla Władysława Jagiełłę na prośbę wójta Jana Wałacha. Pragnąc pożytki nasze i Państwa naszego przez osadzanie wsi i miast pomnażać (…) przez karczowanie lasów i zarośli do urodzajnego przywieść stanu, postanowiliśmy wieś naszą Leżeńsko przeistoczyć na miasto z nadaniem mu nazwy “Królowo myesto…”. Nazwa Królowo myesto, mająca charakter oficjalny nie utrzymała się, mimo, że w dokumentach tak właśnie miasto nazywano. Dawna tradycja okazała się mocniejsza i miasto przejęło nazwę wsi, na terenie której powstało. Król powierzył wójtostwo Leżajska, za sto grzywien praskich (licząc za grzywnę 48 groszy polskich) Stanisławowi Jasieńskiemu, mieszczaninowi z niedalekiego Przeworska. Na zagospodarowanie przeznaczył miastu milę lasu po obu stronach Sanu. Ponadto 130 łanów ziemi, z czego 8 miało przypaść Kościołowi. W roku 1435 Leżajska Królewszczyznę przeorganizowano w Starostwo leżajskie, znakomicie się rozwijające na obfitujących w drzewo, zwierzynę i żyzne grunty nadsańskich ziemi. Był to najlepszy okres dla rozwoju ekonomicznego miasta. Przez Leżajsk wiodła droga handlowa z południowego wschodu na północ wzdłuż Sanu. Bogactwo miasta przyciągnęło Tatarów, toteż w latach 1498, 1500, 1509, 1519, 1524 doszczętnie złupili i zniszczyli miasto. Coś trzeba było zmienić, aby zapewnić miastu dalsze życie i rozwój. Los Leżajska odmienił król Zygmunt I Stary. W 1524 roku osobiście przybył do Leżajska i specjalnym dokumentem, wydanym we Lwowie, przeniósł gród znad Sanu na miejsce bardziej obronne (miejsce obecne), zaś dawny Leżajsk przybrał nazwę Stare Miasto i zszedł do rzędu wsi. Równocześnie król nadał miastu nową nazwę Leżajsk Zygmuntowski. Przywilej lokacyjny wydany przez Zygmunta Starego w 1524 roku otwierał nowy rozdział w dziejach miasta Leżajska. Przeniesienie miasta na nowe miejsce i przywileje zagwarantowane jego mieszkańcom wpłynęły na szybki jego rozwój. Leżajsk staje się w tym okresie znacznym ośrodkiem życia gospodarczego. Rozwija się rzemiosło (istniało 51 cechów) i handel zbożem, futrami, dywanami suknem. Leżajsk w latach 1553-1557 by starostwem królowej Bony, której działalność gospodarcza okazała się bardzo korzystna dla miasta. W latach 1607-1610 miasto stało się widownią krwawych zamieszek i swawoli magnatów – Łukasza Opalińskiego i Stanisława Stadnickiego. Pierwszy z nich był starostą leżajskim, późniejszym marszałkiem wielkim koronnym, drugi – panem na Łańcucie, zwanym powszechnie “diabłem łańcuckim”, znanym awanturnikiem. Stadnicki organizował zbrojne wyprawy na dobra Opalińskiego. Miasto drogo zapłaciło za porachunki magnatów. W ciągu 3 lat wojny domowej zostało dwukrotnie złupione i spalone. Opaliński po pokonaniu Stadnickiego ufundował w Leżajsku Klasztor Bernardynów, ozdobę Leżajska. Niedługo po zakończeniu magnackiej wojny, bo w 1623 roku na miasto znów najeżdżają Tatarzy, paląc go i plądrując, a ludność uprowadzając w jasyr. Wiatach 1655-1656 Leżajsk znajduje się w ogniu wojny szwedzkiej. Przez miasto dwukrotnie przeciągają wojska króla szwedzkiego Karola Gustawa, łupiąc starostwo leżajskie. Potem przez następne 50 lat Leżajsk był niszczony przez wojska węgierskie Jerzego Rakoczego, drugi najazd Szwedów za Karola XII i Konfederację Tamogrodzką. W wyniku I rozbioru Polski w 1772 roku miasto Leżajsk zostaje włączone do monarchii austriackiej. Zaborcy likwidują starostwo leżajskie. Ostatnim starostą w Leżajsku był Józef Potocki. Przez ponad 40 lat dobra leżajskie administrowane były przez urzędników austriackich i dopiero w wyniku licytacji w 1819 roku sprzedane zostały hrabiem Wojciechowi Mierowi. Od niego zaś nabył je w latach 1830-1831 Alfred Potocki, pierwszy ordynat w Łańcucie. Leżajsk stał się odtąd prowincjonalnym ośrodkiem miejskim, położonym na pograniczu zaborów austriackiego i rosyjskiego, bez większego znaczenia gospodarczego i bez jakichkolwiek perspektyw rozwojowych. Kilkakrotnie niszczyły go pożary. Jeden z nich w 1811 roku strawił całe centrum miasta, w którym ocalało tylko kilka murowanych budynków. Gospodarczą stagnację Leżajska przerywają wydarzenia polityczne W 1809 roku zajęły miasto wojska Księstwa Warszawskiego dowodzone przez księcia Józefa Poniatowskiego. Wkrótce jednak wycofały się i do miasta ponownie wkroczyli Austriacy. Głośnym echem odbiło się w Leżajsku powstanie styczniowe w 1863 roku. Mieszczanie leżajscy licznie zasilali szeregi powstańców i kilkudziesięciu z nich zginęło w walkach z wojskami carskimi. Pierwsza wojna światowa (1914-1918) dała się miastu poważnie we znaki. Rekwizycje i przemarsze wojsk austriackich, rosyjskich i niemieckich, rabunki i pożary, walki nad Sanem doprowadziły do poważnych zniszczeń i śmierci wielu ludzi. Po I wojnie światowej Leżajsk i okolice weszły w obręb powiatu łańcuckiego i województwa lwowskiego. Był to trudny okres dla mieszkańców Leżajska, ponieważ panowała inflacja pieniężna, niedostatek pracy, powszechna nędza. Pewna stabilizacja gospodarcza rozpoczęła się dopiero od 1925 roku po zwalczeniu inflacji. Leżajsk pozostał nadal niewielkim zacofanym ośrodkiem miejskim, którego mieszkańcy trudnili się głównie handlem, rękodzielnictwem i rzemiosłem. Przez okres międzywojenny pomyślnie rozwijało się życie kulturalne miasta. Prężnie działało Gimnazjum i Liceum, powołane jeszcze w 1912 roku oraz dwie szkoły powszechne. Działało też kilka bibliotek publicznych. Największymi inwestycjami z tych lat był tartak i okazały gmach sądu powiatowego. W 1939 roku miasto zamieszkiwało 4038 Polaków, ok. 2000 Żydów i ok. 500 Ukraińców. Bezpośrednie skutki II wojny światowej i hitlerowskiego najazdu na nasz kraj Leżajsk odczuł w dniu 4 września 1939 roku. Na miasto wówczas dokonało nalotu 11 niemieckich samolotów. Odtąd naloty trwały bez przerwy, szerząc panikę i zniszczenie. 10 września 1939 roku zmotoryzowane oddziały niemieckie wkroczyły do Leżajska i dzień ten stal się początkiem trwającej niemalże 5 lat okupacji hitlerowskiej, jednego z najtragiczniejszych okresów w jego dziejach. Łapanki, aresztowania, rewizje i rozstrzeliwania stały się od pierwszych dni hitlerowskich rządów rzeczą codzienną w życiu mieszkańców miasta. Jako pierwsi doświadczyli skutków okupacyjnych leżajscy Żydzi. Zostali skoncentrowani w gettach, skąd wywieziono ich do obozów zagłady oraz na miejsca masowej eksterminacji. Płytami nagrobkowymi z cmentarza żydowskiego Niemcy wybrukowali leżajski rynek.Niemniej okrutny los spotkał polską ludność Leżajska. Zmuszano ją do poniżających prac, wysyłano na niewolnicze roboty w głąb Rzeszy. 28 maja 1943 roku Niemcy aresztowali ok. 300 mieszkańców, z których część zwolniono, niektórych zesłano do obozów, zaś 43 rozstrzelano. Ogółem w okresie okupacji zginęło ok. 3,5 tysiąca mieszkańców Leżajska, a więc więcej niż połowa ogólnej liczby jego mieszkańców z 1939 roku. Odpowiedzią na terror hitlerowców był udział ludzi z Leżajska w akcjach Armii Krajowej, Batalionów Chłopskich, Gwardii Ludowej. Wydawano prasę konspiracyjną. Walka z okupantem była różnorodna. Z bronią w ręku i granatem w kieszeni atakowano posterunki niemieckie, odbijano więźniów i kontyngenty, niszczono tory i mosty, likwidowano zdrajców i najbardziej zwyrodniałych Niemców. Istniał jeszcze inny, cichy front walki o zachowanie godności, o ochronę tego, co najcenniejsze – umysłów młodzieży przed degeneracją, wynarodowieniem i ciemnotą. Ważną rolę w tym cichym froncie walki odegrali nauczyciele, którzy na terenie Leżajska i okolicach zorganizowali i prowadzili tajne nauczanie dzieci i młodzieży. 24 lipca 1944 roku Leżajsk został wyzwolony przez wojska radzieckie. Znaczyło to zakończenie okresu okupacji hitlerowskiej. Będąc przez wiele lat typowym, niewielkim miasteczkiem, najbardziej zacofanej gospodarczo i społecznie części naszego kraju, Leżajsk miał w latach powojennych niełatwy start do nowego życia. Zniszczenia wojenne, straty w ludziach, a także brak większego przemysłu, wszystko to hamowało jego rozwój. Dopiero na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych Leżajsk zaczął się podnosić z upadku i zacofania. W 1947 roku zaczęła działać w mieście Miejska Biblioteka Publiczna, w 1951 roku otrzymał radiowęzeł, a w 1954 roku zelektryfikowano miasto. Większy rozmach w rozwoju miasta nastąpił dopiero po utworzeniu w 1956 roku powiatu leżajskiego. Istniał on do 31. V. 1975 roku. W tym czasie nastąpił wzrost industrializacji Leżajska. Na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych wzniesiono i oddano do użytku Zakłady Silikatowe, Zakłady Przetwórstwa Owocowo-Warzywnego “Hortex”, Fabrykę Maszyn, Zakłady Instal, Browar. Obok tych zakładów powstało szereg mniejszych. Od 1966 roku wzmożone budowę bloków mieszkalnych i domów jednorodzinnych na kilku osiedlach. Konieczne to było w związku ze wzrostem zatrudnienia w zakładach pracy, jak też idącym w ślad za tym zwiększaniem się liczby ludności miasta. Ludność z miasta z cyfry 4500 w 1944 roku podnosiła się systematycznie i przy końcu 1997 roku osiągnęła 16 tysięcy.Po likwidacji powiatu leżajskiego powołano Rejon Leżajsk, który powiększono w sierpniu 1990 roku. Jego ośrodkiem zostało miasto Leżajsk. Obszarem przewyższa on dwukrotnie powiat leżajski z lat 1956 – 1975. Wizerunek Leżajska jest typowy dla wielu miast polskich obecnej doby. Kolorowe szyldy nęcące różnorodnością towarów, witryny sklepowe, banki. Nad tą współczesną fasadą górują w Leżajsku zabytki, będące świadectwem przeszłości, znamion wytrwałości pokoleń mieszkańców, która sprawiła, że miasto odradzało się po każdej klęsce, powstawało na nowo, niczym “Feniks z popiołów”.

Tekst pochodzi ze strony: www.sp1.lezajsk.pl/page.php?19

Sanok

Nad Sanem wijącym się pośród zalesionych gór powstała przed wiekami osada, która od rzeki wzięła nazwę Sanok. Już w połowie XII w. był to gród obronny i ważny ośrodek administracyjny. Rolę tę pełnił także w wiekach późniejszych. Ukształtowanie terenu i warunki geograficzne miały niewątpliwie wpływ na to, że Sanok, już od przeszło 800 lat wpisany jest w historię Podkarpacia.
Najstarsza pisana informacja o Sanoku pochodzi z czasów, gdy ziemia ta należała do książąt ruskich. Jest nią wzmianka w kronikach ruskich – Latopisie Hipackim, mówiąca, że w roku 1150 król węgierski Gejza II „przeszedł góry i wziął gród Sanok i posadnika jego i wiosek w Przemyskiem wiele zajął.” Oznacza to,że na przestrzeni pomiędzy granicą a Przemyślem, był to najważniejszy gród obronny oraz ośrodek władzy administracyjnej nad grodem i przynależnym doń obszarem. Latopis jeszcze dwukrotnie informuje nas o Sanoku; w roku 1205 wzmiankuje o odbytym tutaj spotkaniu króla węgierskiego z ruską księżniczką, a w 1231 r. o udaniu się jednego z książąt ruskich do: ” Sanoka – Worot Uhorskich”
W 1339 r. jeszcze za czasów przynależności do Rusi Halickiej, Sanok otrzymał przywilej lokacyjny na „prawie magdeburskim”. Wydał go 20 stycznia 1339 r. książę halicki Jerzy II Trojdenowicz, pochodzący z mazowieckiej linii Piastów. Prowadzone w ostatnich latach prace archeologiczne na wzgórzu zamkowym i podsanockim wzgórzu Fajka, nie tylko potwierdzają źródła pisane lecz przesuwają datę powstania grodu daleko wstecz aż po wiek IX. Na Fajce, wzgórzu, które prawdopodobnie w przeszłości było dawnym Sanokiem, odnalezione zostały pozostałości dawnej świątyni i cmentarza oraz liczne ozdoby i enkolpiony w typie kijowskim. Znaleziono również 2 pięczęcie Wielkiego Księcia Kijowskiego Ruryka Ruścisławowicza z 2 poł. XII w.
Po roku 1340 Kazimierz Wielki przyłączył do Polski Ruś Halicką a 25 kwietnia 1366 r. potwierdził prawa miejskie Sanoka. W owym czasie Sanok stał się stolicą jednostki administracyjnej o nazwie Ziemia Sanocka, która weszła w skład Województwa Ruskiego obejmowała ona tereny; od źródeł Sanu na płd.i wsch. po Błażową na płn. i Krosno na zach.
W sanockim zamku miał siedzibę urząd grodzki i ziemski, ze starostą na czele. W mieście działały również sądy: grodzki, ziemski i wyższy sąd prawa niemieckiego dla całej Ziemi Sanockiej. W XVI stuleciu dokonano staraniem Mikołaja Wolskiego, przebudowy istniejącego, gotyckiego zamku, na panujący wówczas styl renesansowy.
Pomimo licznych przebudów oraz zniszczenia skrzydeł zachował się on w tym kształcie do dziś. Prowadzone w ostatnich latach prace archeologiczne ukazały wygląd zamku z czasów kazimierzowskich. Dokonano częściowej rekonstrukcji gotyckiej wierzy oraz dobudowano południowe skrzydło. W sanockim kościele farnym brał ślub Władysław Jagiełło z Elzbietą Granowską w 1417 r. Prace archeologiczne prowadzone podczas rewitalizacji Placu św. Michała doprowadziły do odsłonięcia fundamentów gotyckiej świątyni. Zostały one zaznaczone na nowej nawierzchni placu. Udało się również przebadać dawny, przykościelny cmentarz, odnaleźć studnię przy kościele NMP na ul Grzegorza z Sanoka oraz ustalić lokalizację dawnego cmentarza przycerkiewnego u zbiegu ulic: Piłsudskiego i Sobieskiego. Przy kościele istniała szkoła parafialna. Uczęszczali do niej synowie mieszczan sanockich i okolicznej szlachty, z których liczni studiowali później na Uniwersytecie Jagiellońskim. Najwięksi z nich to: Grzegorz z Sanoka wybitny humanista oraz Jan Grodek – dziewięciokrotny rektor U.J. w latach 1540-1552.
Sanok stanowił uposażenie wdowie królowych, stąd też przez wiele lat zamieszkiwała w sanockim zamku Zofia Holszańska – po śmierci Władysława Jagiełły. Zaś o zasługach królowej Bony dla miasta, świadczy włączenie herbu Sforzów (wąż połykający Saracena) do herbu miasta. Okres od połowy XIV w. do połowy XVI w. uchodzą za najpomyślniejsze w dziejach miasta.
Od końca XVI w. rozpoczął się powolny upadek Sanoka. Przyczyniły się do tego w dużej mierze pożary, z których największy – w 1566 r. zniszczył miasto tak dalece, że ocalał jedynie zamek, kościół franciszkanów, 5 domów i górne przedmieście. Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 r. Austriacy zastali miasto tak zniszczone, że nie znalaleziono jednego choćby budynku w takim stanie, by nadawał się na siedzibę starostwa, toteż przeniesiono je do pobliskiego Leska. Powróciło ono do Sanoka w roku 1798, otrzymując na siedzibę budynek z którego usunięto szpital. Dopiero w 1812 r. cyrkuł został przeniesiony do wyremontowanego budynku zamku.
W 1848 r., w okresie Wiosny Ludów, powstała w Sanoku Rada Narodowa Obwodu Sanockiego i zorganizowała się Gwardia Narodowa Ziemi Sanockiej. Ok. 1845 r. powstał w Sanoku kotlarski warsztat rzemieślniczy założony przez Walentego Lipińskiego i Mateusza Beksińskiego. W roku 1886 został on przemianowany na zakład przemysłowy. Kazimierz Lipiński (syn Walentego) założył w kilka lat później Pierwsze Galicyjskie Towarzystwo Budowy Maszyn i Wagonów w Sanoku i w latach 1894-95 przystąpił do budowy fabryki na terenie dzielnicy Posada Olchowska. Tradycje tej fabryki kultywuje obecnie Sanocka Fabryka Autobusów „Autosan”. Ogromne znaczenie dla rozwoju oświaty i kultury w XIX w. miało założenie w 1848 r. drukarni, przez Karola Pollaka. W roku 1855 wydrukowano pierwszy zeszyt „Biblioteki Polskiej” redagowany przez Kazimierza Józefa Turowskiego. W roku 1861 Pollak założył księgarnię i wypożyczalnię książek. Duże znaczenie dla rozwoju miasta miało wybudowanie w 1872 r. linii kolejowej z Chyrowa przez Zagórz i Łupków na Węgry oraz w 1884 r. wykonanie odcinka z Zagórza przez Sanok, do Jasła.
W okresie pierwszej wojny światowej Sanok znacznie ucierpiał w wyniku działań wojennych oraz epidemii cholery. Pierwszego listopada 1918 r. z gmachu Sokoła wyszły pierwsze polskie patrole i nastąpiło przejęcie władzy przez Polaków. W okresie międzywojennym Sanok wzbogacił się o Fabrykę Gumy, Fabrykę Akumulatorów „Warta”, oświetlenie elektryczne, wodociągi, częściowo gaz oraz szereg innych inwestycji. W roku 1934 powstało Muzeum Ziemi Sanockiej. 9 września 1939 r. miasto zajęły oddziały niemieckie. Do 22 czerwca 1941 r. Sanok był miastem granicznym, gdyż rzeką przebiegała granica państwowa pomiędzy Generalnym Gubernatorstwem a Związkiem Radzieckim. W 1940 r. przystąpiono do organizacji siatki podziemnych sił zbrojnych. Przez Sanok prowadziły w latach 1940-42 trasy kurierskie na Węgry, prowadzone były również przez AK liczne akcje dywersyjne. 9 sierpnia 1944 r. wkroczyły do Sanoka oddziały radzieckie. Wojna przyniosła miastu spore zniszczenia, szczególnie w przemyśle. Dla Sanoka trwała ona jednak dłużej niż do czasu, wyparcia oddziałów niemieckich. Przybrała charakter wojny domowej pomiędzy ukraińskim podziemiem a oddziałami MO, SB i Wojska Polskiego. Trwała ona do 1948 r. Niosła za sobą spustoszenie i zniszczenia wsi Ziemi Sanockiej. Jej ostatnim dramatycznym akordem była „Akcja Wisła” przesiedlająca ukraińskojęzyczną ludność sanocczyzny na ziemie odzyskane.

Tekst pochodzi ze strony: www.sanok.pl/historia-sanoka/

Jasło

Jasło

Zróżnicowane warunki naturalne i sprzyjające środowisko powodowały już w odległych czasach prehistorycznych osiedlanie się na terenie Jasła i okolic różnych grup ludności. Archeolodzy znaleźli tu ślady ludzkie sprzed 30 tys. lat.
Prawdopodobnie ówcześni łowcy znaleźli schronienie w jaskiniach znajdujących się na zboczach Liwocza. W Niepli i Sieklówce natrafiono na wyroby z krzemienia, rogu, fragmenty ceramiki, datowane na połowę IV tysiąclecia p.n.e. Z Przysiek i Trzcinicy pochodzą kamienne siekierki wytworzone około 3 tysięcy lat p.n.e. przez ludzi nazywanych ludnością kultury sznurowej.
Wyjątkowo obfity materiał badawczy przyniosły badania grodziska w Trzcinicy, gdzie widoczna jest ciągłość osadnicza od wczesnej epoki brązu, aż po wczesne średniowiecze. Przypuszcza się, że około 1800 – 1500 lat p.n.e. okolicę zasiedlały plemiona kultury mierzanowskiej, zajmujące się łowiectwem, hodowlą zwierząt i w małym stopniu rolnictwem. Ich dziełem jest właśnie wyżej wspomniana osada obronna w Trzcinicy. W połowie II tysiąclecia p.n.e. na kulturę mierzanowicką zaczęły oddziaływać plemiona zakarpackie związane z kulturą otomańską, wywodzące się z obszarów dzisiejszej Rumuni, Węgier i Słowacji. Liczne zabytki związane z kulturą cywilizacji czarnomorskiej stawiają Trzcinicę w gronie najciekawszych obiektów archeologicznych w Polsce. Można spotkać hipotezy, iż grodziska w Trzcinicy, Lisowie, a także tuż nad brzegiem rzeki Ropy w Kunowej, stanowiły system obronny przy drodze na Ruś.
Świadectwami, które potwierdzają rozwój Jasła oraz rozpoczęcie handlu w okresie rzymskim (cztery wieki naszej ery), są wykopaliska monet. Pierwsze numizmaty odkryto przypadkowo w czasie budowy kolei podkarpackiej w 1875 roku, kolejne w Święcanach w 1957 roku.
W wiekach VI – IX, w wielu rejonach Małopolski obserwuje się osłabienie bądź wręcz zanik osadnictwa, tymczasem ziemia jasielska pozostaje nadal dość gęsto zaludniona. Niektórzy badacze wiążą ten fakt z powstawaniem państwa Wiślan. Skąpe przekazy źródłowe i słabo udokumentowane odkrycia archeologiczne, nie pozwalają na określenie granic tego państwa, a nawet udowodnienie, że w ogóle istniało. W wieku XI osadnictwo na ziemi jasielskiej staje się coraz bardziej ekspansywne. Przypuszczalnie wtedy to powstaje osada Jasiel, zalążek przyszłego miasta Jasła. Założono ją w sąsiedztwie niewielkiego grodu, strzegącego szlaku handlowego biegnącego doliną Wisłoki.
W okresie od XI do XIV wieku ziemie wchodzące w skład powiatu jasielskiego, należały do kasztelani bieckiej. Najstarsza wzmianka o osadzie Jasiel pochodzi z 1185 roku. Wówczas to Mikołaj Bogoria, jej właściciel, podarował wieś klasztorowi cystersów w Koprzywnicy. W przywileju Bolesława Wstydliwego z 1277 roku, zatwierdzającym posiadłości koprzywnickich cystersów, pojawia się nazwa Jasło. Z 1313 roku pochodzi wzmianka o istnieniu warownego zamku Golesz, stojącego na zalesionej krawędzi doliny Wisłoki, przy obecnej drodze do Kołaczyc.
W 1365 roku król Kazimierz Wielki nadał Jasłu prawa miejskie, przejmując je jednocześnie od cystersów i czyniąc miastem królewskim. Jasło stało się typowym, w wyrazie przestrzennym i architektonicznym miastem średniowiecznym. Ten układ z niewielkimi zmianami przetrwał do dzisiejszych czasów i zaświadcza o starym rodowodzie miasta u zbiegu trzech rzek: Wisłoki, Ropy i Jasiołki.
Jasło, leżące na skrzyżowaniu szlaków handlowych: węgierskiego i podkarpackiego ze wschodu na zachód, szybko się rozwijało. W mieście działali liczni rzemieślnicy, zrzeszeni w cechach, kupcy utrzymywali kontakty handlowe z Bieczem, Pilznem, Dębowcem, Krakowem i węgierskim Bardiowem. Z Węgier sprowadzano wino, piwo, konie, miedź, natomiast eksportowano tam płótno, sukno i żelazo. Targi i jarmarki przyciągały kupców z odległych stron kraju i zagranicy.
W 1474 roku przetoczył się przez Podkarpacie najazd wojsk węgierskich Tomasza Tarczaya. Wojska te zajęły Jasło, a następnie splądrowały je i spaliły. Utrapieniem ziemi jasielskiej były nie tylko obce wojska, które paraliżowały handel, osłabiały gospodarkę i przynosiły straty w ludziach, ale także zbójeckie napady na karawany kupieckie, dokonywane przez tak zwanych beskidników. Były to bandy opryszków organizowane przez właścicieli ziemskich. Do sejmu często trafiały skargi na rozbójniczy proceder miejscowej szlachty, lecz nigdy nikogo nie ukarano.
Wiek XV i XVI to okres rozkwitu Jasła, który niestety trwa niedługo. W wieku XVII kończy się prawdziwie złoty okres w dziejach Jasła i regionu. W 1634 i 1635 roku miasto doznało dotkliwych strat ze strony wojsk koronnych. Najpierw chorągiew Stanisława Potockiego, stacjonująca w tym rejonie nałożyła na mieszczan kontrybucje w wysokości 260 zł. Potem dowódca innej chorągwi nakazał płacić miastu za utrzymanie swoich żołnierzy. Mimo tych krzywd widać było bogactwo miasta, gdyż nie doprowadziły do jego upadku.
W 1656 roku ziemie jasielskie spustoszyły wojska szwedzkie, a w 1657 siedmiogrodzkie pod dowództwem Jerzego II Rakoczego. Najazdy te zbiegły się z epidemią cholery, która zdziesiątkowała mieszkańców Jasła. Dodatkowe zniszczenia przyniosły w 1670 i 1683 roku groźne pożary, które zniszczyły większość zabudowań miasta. Pożar w 1683 roku, pochłonął ratusz, spłonęły księgi miejskie, dokumenty potwierdzające otrzymane przywileje królewskie i inne cenne dokumenty.
Wiek XIX przyniósł w powiecie ważne zmiany społeczno – gospodarcze. Jedną z nich było uwłaszczenie chłopów po znanych wydarzeniach w 1846 r. – tzw. rzeź galicyjska przeprowadzona pod dowództwem Jakuba Szeli. Drugą – odkrycia Ignacego Łukasiewicza, który to w latach 1857 – 1866 prowadził na rynku aptekę, a następnie założył na przedmieściu Ulaszowice pierwszą w świecie przemysłową destylarnię ropy. Trzecim ważnym wydarzeniem było uruchomienie kolei żelaznych na trasach: Stróże – Jasło – Krosno – Sanok oraz Jasło – Rzeszów.
Niestety I wojna światowa zahamowała rozwój ziemi jasielskiej.
Działania frontowe kilkakrotnie przetoczyły się przez te tereny. W krwawych bitwach ginęli żołnierze i cywile, płonęły wsie i miasta. Zostały po nich dziesiątki cmentarzy wojennych, chroniących szczątki Niemców, Austriaków, Rosjan, Ukraińców, Gruzinów i przedstawicieli innych narodów carskiego imperium. Leży na tych cmentarzach wielu Polaków, których tragedią było, że zmuszono ich w 3 armiach zaborczych walczyć także przeciwko swoim braciom. I wojna światowa krwawo zapisała się w dziejach Jasła i okolic, już u schyłku września 1914 roku dotarły tu wojska rosyjskie. Wyparte zostały przez wojska austriackie we wrześniu i listopadzie, jednak wróciły końcem grudnia. Zimą 1915 roku, gdy front utrwalił się pod Gorlicami, Jasło znalazło się na terenach przyfrontowych. Stacjonowały tu duże ilości wojsk rosyjskich. W maju 1915 roku Jasło i okolice zajmują wojska austro – węgierskie i niemieckie.
Okres międzywojenny mimo niełatwych lat był okresem rozwoju gospodarczego. Jasło rozbudowało się, zmienił się także wygląd podmiejskich wsi. Jasielskie stało się miejscem inwestycji Centralnego Okręgu Przemysłowego. Rozbudowano Rafinerię Niegłowice. Powstał także zakłady chemiczne przemysłu zbrojeniowego „Gamrat” w Krajowicach.
Również II wojna światowa spowodowała w powiecie ogromne straty ludzkie i materialne. Od pierwszych dni wojny Jasło znajdowało się w zasięgu niemieckiego lotnictwa. Armia niemiecka zdobyła miasto po walkach na południu powiatu i w bliskich okolicach Jasła w dniu 8 września 1939. Broniąca Jasła armia „Karpaty” i bataliony Obrony Narodowej zostały wyparte na wschód. W mieście i okolicy zaczął się terror okupanta. Ziemia jasielska przedstawiała dla Niemców dużą wartość, tak ze względów strategicznych, jak i gospodarczych (przemysł naftowy, gaz ziemny). Miasto stało się stolicą powiatu, który swym zasięgiem objął również Gorlice. W mieście i okolicy stacjonowały duże oddziały werhmachtu. Utworzono różne formacje policyjne i osławione zbrodniami jasielskie Gestapo. W mieście utworzono także więzienie, a w pobliskich Szebniach – obóz koncentracyjny. Dokonano eksterminacji ludności żydowskiej. Wraz z narastaniem terroru okupanta w Jaśle i okolicach rozwijała się polska konspiracja zbrojna. Największą rolę odgrywała Armia Krajowa. Jasielski obwód AK kryptonim „Jagoda”, „Jabłecznik” wchodził do inspektoratu Jasło – Krosno o kryptonimie „Joachim”. Brał udział w akcjach wywiadowczych, dywersyjnych, w tym w akcji „Burza”. Komendantem był kapitan Józef Modrzejewski używający różnych kryptonimów „Lis” czy „Sęp”.
Przed wycofaniem się Niemcy planowo zniszczyli miasto. W ten sposób Jasło zostało zniszczone w blisko 97%. Lasy w Warzycach stały się miejscem masowych straceń dokonywanych przez jasielskie Gestapo. Innym miejscem straceń były jeszcze „Doły Bierowskie”.
Po wojnie stopniowo i wytrwale, społeczeństwo powiatu przeprowadzało zmiany gospodarcze, budowało domy, szkoły, placówki zdrowia, drogi, przeprowadzało elektryfikację, rozwijało rolnictwo, handel, przemysł drzewny, budowlany, przetwórczy, naftowy, metalowy. W 1999 r. powołano powiat jasielski o charakterze samorządowym.
Bogata i burzliwa przeszłość Jasła zamknięta jest nie tylko w materialnych śladach dawnych budowli, ale także w pisanych dokumentach historii i kultury w zbiorach Muzeum regionalnego. Architektura powojennego Jasła różni się zasadniczo od stylu zabudowy z wcześniejszych czasów. Odbudowując miasto w małym stopniu zadbano o przywrócenie dawnych pamiątek, zarówno w społecznym jak i indywidualnym budownictwie. Miasto znacznie się rozbudowało, powiększyło zasięg swego obszaru przyłączeniem okolicznych wiosek, potroiło liczbę ludności w stosunku do czasów przedwojennych.

Krosno

Krosno

Krosno – zostało lokowane przez Kazimierza Wielkiego około połowy XIV stulecia na obszarze, który wcześniej zajmowała osada o charakterze rolniczym. Jej najstarsze ślady – potwierdzone badaniami archeologicznymi – sięgają X i XI wieku. Na istnienie osady i jej rolniczy charakter wskazuje najstarszy zachowany dokument, wydany w roku 1282 przez księcia Leszka Czarnego, w którym po raz pierwszy użyta została nazwa Krosno. Wszelkiego rodzaju spekulacje dotyczące lokacji miasta w roku 1348 nie znajdują uzasadnienia źródłowego. Pierwszą pewną datą, którą można przypisać Krosnu jest rok 1367. Wtedy to Kazimierz Wielki wydał dokument potwierdzający sprzedaż wójtostwa krośnieńskiego Peszkowi z Tarnowa przez dotychczasowych wójtów Michała i Jakusza. Dokument ów określał uposażenie wójta, jego prawa i obowiązki, a także powinności osadników. Konsekwencją lokacji miasta było rozpoczęcie w latach 60-tych XIV wieku budowy fortyfikacji typu murowanego. Fakt ten sprawił, iż Krosno znalazło się w grupie 23 ośrodków miejskich, w których obwarowania ufundowane zostały przez Kazimierza Wielkiego. Obronności miasta sprzyjało dodatkowo jego położenie na naturalnym wzniesieniu, w widłach rzek Wisłoka i Lubatówki.
Już od początków swego powstania miasto odgrywało znaczną rolę w zakresie produkcji rzemieślniczej i handlu. Do najstarszych rzemiosł w mieście należały trzy – najbardziej typowe dla średniowiecznej Europy Środkowej – tj.: rzeźnicze, szewskie i piekarskie. Rzeźnicy tworzyli cech już przed rokiem 1403, gdyż z tego czasu pochodzi statut cechowy – jeden z najstarszych zachowanych w Polsce. Szewcy zorganizowali swój cech również stosunkowo wcześnie, na co wskazują statuty z lat 1424 i 1459. Cech piekarski istniał już w pierwszej połowie XV wieku. Cechą wspólną wszystkich statutów cechowych był fakt, iż zostały one spisane w języku niemieckim, co rzuca pewne światło na skład narodowościowy miasta w pierwszym okresie jego funkcjonowania, kiedy to patrycjat miejski tworzyli osadnicy narodowości niemieckiej, z czasem spolonizowani. W wieku XVI liczba organizacji cechowych dochodziła do czterdziestu. Wówczas wyróżnił się cech sukienników, gdyż poważną rolę w mieście odgrywała produkcja płócien i barchanów, z której Krosno znane było nie tylko w Polsce ale i za granicą.
Ważną rolę w średniowiecznym Krośnie odgrywał handel. Odbywały się tu cotygodniowe targi poniedziałkowe oraz kilka dużych targów dorocznych. Oprócz tzw. handlu wewnętrznego – dzięki korzystnemu położeniu geograficznemu – miasto miało swój udział w wielkim handlu wywozowo-przywozowym i tranzytowym. Główne szlaki handlowe prowadziły na Ruś Halicką oraz Węgry. Towarami eksportowymi stały się: sukno, wyroby kotlarskie, konie, bydło rogate, natomiast importowano głównie: żelazo, miedź, wyroby metalowe i oczywiście wino.
Niezwykle ważnym wydarzeniem w dziejach Krosna był rok 1523, w którym nastąpiło wykupienie wójtostwa z rąk Jana Bonera, wielkorządcy i żupnika krakowskiego. Rada miejska, sprawująca odtąd funkcje dziedzicznego wójta, stała się samodzielną, najwyższą zwierzchnością w mieście. Na jej czele stał burmistrz wybierany z grona rajców. Rozległe kompetencje rady powodowały częste spory i zatargi z cechami i pospólstwem, mimo tego, na przestrzeni XVI i I poł. XVII stulecia, Krosno doszło do swego największego rozkwitu. Miasto otoczone było już wówczas murem obronnym uzupełnionym o fortyfikacje typu ziemnego i fragment drugiego murowanego obwodu warownego, od roku 1461 posiadało własny wodociąg, a ponadto cegielnię, młyn, folusz, blech oraz łaźnię. Stanowiło ważny ośrodek produkcji rękodzielniczej oraz wymiany handlowej. Bardzo szybko stało się centrum handlu winem węgierskim. Handel ten stał się podstawą wielkich fortun kilku rodzin mieszczańskich. Na wysoki poziom życia umysłowego parva Cracovia [mały Kraków], jak określano wówczas Krosno, duży wpływ miała działalność szkoły parafialnej oraz bardzo liczne wyjazdy młodych krośnian na studia do Akademii Krakowskiej, gdzie wykładali m.in. Paweł z Krosna czy Marcin z Krosna. Szesnastowieczne Krosno przewyższało dwa pobliskie miasta: Sanok i Biecz nie tylko zasobnością, gospodarnością, organizacją pracy czy zasięgiem kontaktów handlowych, ale i szacowaną na około 3-4 tysiące liczbą mieszkańców.
O wyjątkowym znaczeniu miasta świadczy fakt umieszczenia widoku Krosna w dziele Brauna i Hoghenberga Civitates orbis terrarum w godnym towarzystwie miast: Krakowa, Poznania, Warszawy, Zamościa, czy dziele Cellariusa wydanym w roku 1659 Regni Poloniae magniąue Dukatus Lithuanie novissima descriptio. Zapleczem gospodarczym miasta były folwarki i posiadłości ziemskie położone we wsiach: Suchodół, Białobrzegi, Krościenko Niżne, czy Głowienka. Druga połowa wieku XVII to okres stopniowej utraty wcześniejszej pozycji miasta. Na stan ten złożyło się kilka przyczyn. Przede wszystkim najazdy wojsk nieprzyjaciela, począwszy od potopu szwedzkiego, napaści wojsk Rakoczego, aż po najazdy Tatarów, które pustoszyły i niszczyły przedmieścia i okoliczne wsie, liczne klęski żywiołowe, z których najgroźniejszy okazał się pożar w roku 1638.
Potwierdzenie przez Stanisława Augusta Poniatowskiego w roku 1764 przywilejów miasta było ostatnim aktem królewskim dotyczącym Krosna w dziejach dawnej Rzeczpospolitej. W okresie konfederacji barskiej mieszkańcy wspierali konfederatów, a pod Krosnem miały miejsce potyczki z wojskami carskimi. Dnia 12 VI 1772 r. do Krosna wkroczyli Austriacy i rozpoczął się dla miasta okres niewoli. Wraz z kasatą zakonu jezuitów (1773) zlikwidowano prowadzoną przez nich szkołę i bursę. Gwałtownie spadła liczba mieszkańców, pogorszył się stan sanitarny i wygląd miasta.
Jedynym rzemiosłem, które w tym czasie przeżywało jeszcze swój rozwój było tkactwo, którego podstawę stanowiła rozwinięta na szeroką skalę uprawa lnu i konopi, a najważniejszymi ośrodkami przemysłu tkackiego były Korczyna i Kombornia. Liczne klęski żywiołowe jakie raz po raz nawiedzały miasto, w szczególności pożary, powodzie i nieurodzaje spowodowały ekonomiczny zastój Krosna i okolic. Pogarszająca się z roku na rok sytuacja ekonomiczna miasta nie zahamowała jednak wśród Krośnian woli i ducha walki o polskość. Dziewiętnastowieczne zrywy powstańcze miały swoje echo również na terenie ziemi krośnieńskiej. Ludność miasta, w szczególności mieszczanie wzięli udział w wydarzeniach lat 1830-31, 1846, 1848 oraz 1863-64.
Autonomia galicyjska – obejmująca lata od 1867 do wybuchu I wojny światowej – stała się dla Krosna okresem przełomowym. W wyniku nowego podziału administracyjnego utworzono powiat krośnieński, a tym samym Krosno podniesione zostało do rangi miasta powiatowego. W myśl uchwały z roku 1867 otrzymało własny samorząd i zostało siedzibą starostwa. Dzięki staraniom władz samorządowych powstało w mieście wiele nowych towarzystw, szkół i instytucji m.in.: Towarzystwo Zaliczkowe (1874), Krajowa Szkoła Tkacka (l889), Towarzystwo Mieszczańskie “Zgoda” (l891),Towarzystwo Gimnastyczne “Sokół” (1892), Fabryka Blichu i Apretury (1892), Seminarium Nauczycielskie Męskie (1895), cegielnia parowa i fabryka wyrobów glinianych “Karol” w Polance pod Krosnem (1897), Szkoła Realna (1900), Rafineria Nafty (1905).
Największe znaczenie w omawianym okresie miał właśnie przemysł naftowy, który rozwinął się z inicjatywy Ignacego Łukasiewicza, Tytusa Trzcieskiego, Karola Klobassy. Gdy rozpoczęte w roku 1854 roboty poszukiwawcze potwierdziły istnienie pokładów “oleju skalnego” zawiązali oni w 1856 roku spółkę w celu poszukiwania i wydobywania ropy naftowej w Bóbrce. Tam też powstała pierwsza kopalnia. Klobassa i Trzecieski dali kapitał potrzebny do rozpoczęcia i prowadzenia robót górniczych, zaś Łukasiewicz objął kierownictwo owych prac. W tym samym roku zbudowano pierwszą na ziemiach polskich destylarnię ropy naftowej w Ulaszowicach koło Jasła. Obok kopalni w Bóbrce, dzięki inicjatywie Łukasiewicza, uruchomiono rafinerię nafty w Chorkówce, która była w owym czasie największym zakładem krajowego przemysłu naftowego. Pod koniec XIX wieku 45% udziałów w kopalni w Bóbrce nabył William Henry Mac Garvey, natomiast powstałe w roku 1895 Galicyjskie Karpackie Naftowe Towarzystwo Akcyjne przejęło wszystkie kopalnie i zakłady przemysłu naftowego w Galicji – w tym również kopalnię w Bóbrce. W ten sposób pierwsza na ziemiach polskich kopalnia utworzona za pomocą polskich kapitałów, przeszła na długie lata w posiadanie kapitału zagranicznego.
Poważne znaczenie dla rozwoju przemysłu i całego układu stosunków ekonomicznych miała komunikacja. Do roku 1884 Krosno nie miało połączenia kolejowego, co poważnie hamowało rozwój miasta. Dopiero budowa w latach 1872-1884 tzw. linii transwersalnej otworzyła kontakt z ogólnogalicyjskim rynkiem handlowym.
Wśród burmistrzów z czasów autonomii na szczególne wyróżnienie zasłużyli: Adam Śmiglewski i Wojciech Pik, którzy przeprowadzili odbudowę ruin pojezuickich, Modest Humiecki – krzewiciel podniesienia stanu higieny miasta, August Lewakowski, walczący o rozwój przemysłu tkackiego oraz Feliks Czajkowski, inicjator założenia seminarium nauczycielskiego i opiekun szkolnictwa krośnieńskiego.
W czasie I wojny światowej Krosno znalazło się w ogniu działań wojennych i poniosło znaczne straty, było bombardowane i rabowane. Ludność cywilna cierpiała wskutek represji wojsk austriackich i rosyjskich. Budynki szkolne i inne gmachy zamienione zostały na szpitale lub magazyny wojskowe. Wojska.okupacyjne opuściły ostatecznie miasto w maju 1915 r. Od tego czasu, mimo kłopotów i trudności, rozpoczęła się odbudowa życia miejskiego. Już we wrześniu tegoż roku uruchomiono wszystkie szkoły istniejące wcześniej w Krośnie: wydziałową męską i żeńską, seminarium nauczycielskie żeńskie, szkołę tkacką oraz uzupełniającą szkołę przemysłową. Miasto dość szybko zostało zelektryfikowane, otrzymało także sieć gazociągową i wodociągową.
W okresie międzywojennym Krosno, jako znaczny ośrodek przemysłowy, osiągnęło ważną pozycję gospodarczą w grupie miast Polski południowej. W roku 1918 na bazie tradycji związanych z tkactwem uzyskano zgodę na budowę międlarni i przędzalni lnu. Pięć lat później rada miejska nabyła część akcji Towarzystwa Akcyjnego Zakładów Przędzalniczych w Krośnie. W roku 1935 Zakłady Przemysłu Lnianego stanowiły już dużą i dobrze prosperującą fabrykę, na bazie której powstała Fabryka Przemysłu Lniarskiego “Lnianka”. W latach 1920-1924 powstały “Polskie Huty Szkła – Spółka Akcyjna”. Rozbudowa zakładu trwała przez cały okres międzywojenny. W listopadzie 1928 r. rozpoczęto budowę Zakładów Gumowych “Wudeta”, które produkowały obuwie, płyty gumowe, płaszcze nieprzemakalne. Pełny rozruch tej fabryki nastąpił jednak dopiero w roku 1932. W 1928 r. Galicyjskie Karpackie Naftowe Towarzystwo Akcyjne weszło w skład koncernu naftowego pod nazwą “Małopolska” Grupa Francuskich Towarzystw Przemysłowych i Handlowych w Polsce. Kopalnia ropy naftowej w Bóbrce aż do wybuchu II wojny światowej pozostawała w ramach tegoż koncernu.
Rękodzielnictwo okresu międzywojennego grupowało się w czterech stowarzyszeniach przemysłowych: Cechu Wielkim, Cechu Masarsko-Wędliniarskim, Cechu Szewców i Cholewkarzy oraz Cechu Stolarzy. Było rzemiosłem rozbitym pod względem specjalizacji produkcyjnych, opartym na niewielkiej ilości jednobranżowych warsztatów. Do znanych firm rzemieślniczych należy zaliczyć: Zakład Artystyczno-Rzeźbiarsko-Snycerski Andrzeja Lenika (1887), Pracownię Siodlarsko-Rymarsko-Lakierniczą Jędrzeja Markiewicza (1890), Pierwszą Najstarszą Piekarnię Mieczysława Bergmana, Pierwszorzędny Zakład Masarski Antoniego Frączka, czy nowoczesny Pierwszorzędny Zakład Fryzjerski Bronisława Serwy. Mimo to, najbardziej oryginalnym i znanym rzemieślnikiem i działaczem społecznym był Michał Mięsowicz – założyciel Pierwszej Krajowej Fabryki Zegarów Wieżowych (1901), nagradzanej za swe wyroby na licznych wystawach krajowych i zagranicznych. Największym życiowym sukcesem Mięsowicza było zdobycie złotego medalu na Międzynarodowej Wystawie Przemysłowej w Paryżu za wystawiony tam zegar wieżowy. Istniejące do dziś cztery mechanizmy zegarów wieżowych znajdujące się w Krośnie pochodzą właśnie z tej fabryki.
Okres dwudziestolecia międzywojennego charakteryzował się stosunkowo znacznym rozwojem rozbudowy i przyrostem ludności Krosna. W związku z przyłączeniem Krościenka Niżnego i Białobrzegów obszar miasta powiększył się trzykrotnie. Ważne znaczenie dla rozwoju przestrzennego miasta miała decyzja budowy lotniska podjęta w roku 1928. Wkrótce przeniesiono do Krosna szkołę lotniczą z Bydgoszczy, dla której w latach 30-tych rozpoczęto budowę hangarów, poszerzono lotnisko o grunty wsi Głowienka i Polanka.
Pomyślny rozwój miasta został przerwany wybuchem II wojny światowej. Dnia 8 września do Krosna wdarł się zmotoryzowany oddział Niemców z I Dywizji Górskiej gen. Kublera. Po krótkiej walce miasto zostało zajęte. W wyniku pacyfikacji, rozstrzeliwań, egzekucji, likwidacji Żydów i Cyganów na terenie powiatu krośnieńskiego w latach okupacji zginęło ponad 3700 osób. Szczególnie tragiczny był los Żydów. Pod koniec roku 1941 zamknięto ich w gettach, zorganizowanych w Krośnie, Jedliczu i Dukli. Część z nich wywieziono do Jasła, Frysztaka i Nowego Żmigrodu. Bezwzględnej polityce okupanta już od pierwszych dni wojny zaczęto się przeciwstawiać, tworząc organizacje konspiracyjne. Już jesienią 1939 roku powstała Młoda Polska pod przywództwem Zenona Soboty, która przyłączyła się do Tajnej Organizacji Wojskowej, a następnie do Związku Walki Zbrojnej. Początki najsilniejszej i najaktywniejszej organizacji wojskowej, jaką był ZWZ, a potem AK, sięgają końca roku 1939, kiedy to na teren powiatu krośnieńskiego przybył por. rez. Stanisław Pieńkowski. Mianowany inspektorem w Jaśle przystąpił on do tworzenia organizacji ZWZ w terenie. Pierwszym komendantem i organizatorem ZWZ w krośnieńskim był por. rez. Józef Cząstka ps. “Kotwicz”.
Po zaciętych walkach z Niemcami, we wrześniu 1944 r. do miasta wkroczyły wojska 38 armii I Frontu Ukraińskiego. W wyniku zniszczeń wojennych i rabunkowej polityki okupanta istniejący w okresie międzywojennym przemysł został niemal całkowicie zniszczony. Zdewastowano i wywieziono urządzenia produkcyjne z Huty Szkła, Zakładów Przemysłu Lnianego, jeszcze w początkach 1939 r. zdemontowano fabrykę “Wudeta”, której nie uruchomiono już po roku 1944. Mimo tak dużych strat przystąpiono do odbudowy starych i budowy nowych zakładów przemysłowych. Od roku 1945 rozpoczęto rozbudowę Huty Szkła Gospodarczego, powiększając i modernizując fabrykę utworzono Krośnieńskie Huty Szkła w Krośnie z zakładami szkła gospodarczego, technicznego i włókna szklanego. Obok przemysłu szklarskiego nadal rozwijał się przemysł włókienniczy z podstawowym zakładem którym były Krośnieńskie Zakłady Przemysłu Lniarskiego “Lnianka”. Dominującą pozycję w produkcji przemysłowej powiatu zachował przemysł naftowy obejmujący kopalnictwo naftowe, w małym zakresie poszukiwania, rafinerię ropy i gazu, remonty maszyn i urządzeń naftowych. Dnia 7 I 1945 r. nastąpiło otwarcie Instytutu Naftowego w Krośnie, który podjął prace naukowo-badawcze z zakresu geologii nafty, wiertnictwa, wydobywania ropy naftowej i gazu ziemnego. [Do nowych gałęzi przemysłu w Krośnie należy zaliczyć przemysł obuwniczo-skórzany. Dzisiejsza Fabryka Obuwia Sportowego “Fabos” powstała w 1946 r. z niewielkiego przedsiębiorstwa szewskiego. – fabryka ta już nie istnieje, przyp. red.]. Nowopowstałym zakładem jest również Wytwórnia Sprzętu Komunikacyjnego pracująca pod tą nazwą od roku 1963. Największym przedsiębiorstwem przemysłu środków transportu stały się Zakłady Sprzętu Motoryzacyjnego od 1969 r. znane pod nazwą: Fabryka Amortyzatorów “Polmo” [obecnie: Delphi Chassis Krosno S.A. – przyp. red.]. Oprócz przemysłu państwowego i spółdzielczego rozwijało się rzemiosło zrzeszone w Cechu Rzemiosł Różnych.
Od roku 1975 Krosno staje się centrum administracyjnym województwa krośnieńskiego. Miasto zajmuje powierzchnię ok. 45 km kwadratowych i liczy ok. 50 tyś. mieszkańców. Obszar miasta dzieli się na siedem dzielnic oraz pięć osiedli. Poza Śródmieściem z historycznym centrum, dzielnicami są: Białobrzegi, Krościenko Niżne, Polanka, Suchodół, Turaszówka i Zawodzie. Organem stanowiącym gminy Krosno jest Rada Miejska licząca 32 radnych, zaś wykonawczym i zarządzającym Zarząd Miasta. Od 1990 r. Krosno jest członkiem – założycielem Związku Miast Polskich i Stowarzyszenia Gmin Małopolskich w Krakowie. Oprócz 12 szkół podstawowych, działają cztery licea ogólnokształcące i kilka zespołów średnich szkół zawodowych, Szkoła Muzyczna, Liceum Plastyczne, Kolegium Języków Obcych, Kolegium Nauczycielskie, Państwowe Pomaturalne Studium Kształcenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy.

Tekst pochodzi ze strony: www.krosno24.pl/miasto.php?podstr=historia/tekst