Napisz lub zadzwo艅:

PRZEMY艢L

widok na Przemy艣l - panoram臋 z wie偶y archikatedry, po zmroku
Przemy艣l - panorama z wie偶y archikatedry (藕r贸d艂o: http://podroze.onet.pl)

Przemy艣l – najstarsze miasto na kresach wschodnich Rzeczypospolitej. Starodawny o艣rodek miejski po艂o偶ony na pograniczu dw贸ch krain geograficznych Pog贸rza Dynowskiego i聽Kotliny Sandomierskiej w聽dolinie rzeki San . Znajduj膮 si臋 tutaj , w miejscowo艣ci Pikulice, najstarsze 艣lady pobytu cz艂owieka na terenie po艂udniowo-wschodniej Polski sprzed 40 000 – 30 000 lat przed narodzeniem Chrystusa .
W IV wieku Przemy艣l jest dla imperium rzymskiego znacz膮cym o艣rodkiem administracyjnym i聽wojskowym . 艢wiadczy o聽tym聽z艂oty medal聽cesarza rzymskiego Walensa (364-378 r.) znaleziony w聽Przemy艣lu nad Sanem w聽1935 r. Medale takie – wed艂ug danych z rzymskich 藕r贸de艂 pisanych – by艂y bite tylko dla cesarzy, kt贸rzy przeznaczali je przede wszystkim jako nagrody i upominki rozdawane dwa razy do roku dostojnikom ze swojego najbli偶szego otoczenia, zwyci臋skim wodzom oraz g艂owom pa艅stw wsp贸艂pracuj膮cych z imperium w celu zjednywania ich dla polityki rzymskiej.
Domniemane centrum znajdowa艂o si臋 na聽Zasaniu. 艢wiadcz膮 o聽tym odkryte przy ul.Bielskiego relikty najstarszych umocnie艅 obronnych w聽postaci opalonej korony wa艂u z聽palisad膮 oraz osada z聽czas贸w wp艂yw贸w rzymskich przy ul. Rycerskiej wraz z聽przedmiotami codziennego u偶ytku. W聽takich okoliczno艣ciach wyst臋puj膮 na tym terenie najstarsze 艣lady chrze艣cija艅stwa na ziemiach polskich. S膮 nimi odkryte w聽okolicach Przemy艣la dwie聽amfory聽 gliniane, w聽kt贸rych przewo偶ono, zdaniem niekt贸rych z聽Nikomedii (dzisiaj Izmit w聽Turcji), wino niezb臋dne do sprawowania liturgii eucharystycznej. Istnieje przypuszczenie, 偶e no艣nikami chrze艣cija艅stwa byli kupcy rzymscy, kt贸rzy przebywali na miejscu w聽zorganizowanej faktorii (commercea). Diecezja przemyska jest chronologicznie najstarsz膮 stref膮 schrystianizowan膮 ziem wchodz膮cych obecnie w聽sk艂ad pa艅stwa polskiego i聽prawdopodobnie tutaj znajduj膮 si臋 korzenie kultu mariologicznego (maryjnego) i聽chrystologicznego (chrystusowego) s膮siaduj膮cych ze sob膮 narod贸w. Potwierdzeniem tego mo偶e by膰 odnaleziona na W艂adyczu聽gemma聽(medalion) z聽wizerunkami Naj艣wi臋tszej Maryi Panny i聽Chrystusa (VI wiek) umieszczonymi na s艂onecznym kamieniu czyli heliotropie (jest to odmiana chalcedonu –聽 prze藕roczysty minera艂 o zielonkawym odcieniu). Rewers medalionu przedstawia聽 posta膰 kobiec膮 z podniesionymi do g贸ry r臋koma, z aureol膮 nad g艂ow膮, nad jej d艂o艅mi znajduje si臋 napis j臋zyku greckim “Matka Bo偶a”. Znajduj膮ca si臋 na awersie聽 twarz, z kt贸rej rozchodzi si臋 promieni艣cie osiem w臋偶y jest聽 interpretowana jako przedstawienie聽 na wz贸r portretu przedchrze艣cija艅skiego. Wyobra偶a on Chrystusa S艂o艅ce w postaci “m艂odzie艅ca” bez zarostu co jest wynikiem podkre艣lenia jego boskiej natury. W okresie w臋dr贸wki lud贸w od V do VII wieku Przemy艣l i okolice by艂 zamieszkiwany przez Chorwat贸w, natomiast od VIII wieku przez聽Lechit贸w, zwanych w zlatynizowanej formie Lechitae, po grecku Lechoi i L臋dzanie, na Rusi nazywanych Lachami, na Litwie Lenkas i na W臋grzech Lengyel (wym. Lendziel).聽 Nazwy te, wyst臋puj膮ce od VIII wieku, oznaczaj膮 obecnie Polak贸w. Przemy艣l nale偶a艂 do聽naczelnych grod贸w聽tego ludu. Zachowa艂a si臋 w greckich 藕r贸d艂ach (w dzie艂ach cesarza Konstantyna Porfirogenety z po艂owy X wieku) wiadomo艣膰, 偶e miejscowy ksi膮偶e Wysz wyw臋drowa艂 w po艂owie IX wieku na Ba艂kany i osiedli艂 si臋 w艣r贸d Zachlumian pod protektoratem cesarzy bizantyjskich. Z kolei 藕r贸d艂a ruskie zanotowa艂y ksi臋cia l臋dzia艅skiego W艂odzis艂awa, kt贸rego pose艂 uczestniczy艂 wraz z innymi w roku聽 944 w uk艂adach mi臋dzy聽Rusi膮聽a Bizancjum. Polskie kroniki聽podaj膮 zgodnie, 偶e ksi膮偶臋 lechicki Przemys艂 – Lestek (oba imiona oznaczaj膮 t臋 sam膮 cech臋 charakteru: przebieg艂o艣膰, spryt) po wywalczeniu suwerenno艣ci dla kraju w VIII wieku“miasto nad Sanem聽 rzek膮 pod g贸r膮 za艂o偶y艂, a od swego imienia Przemy艣lem przezwa艂 “.
Z tamtych czas贸w, w 艣wietle bada艅 archeologicznych i 藕r贸de艂 pisanych, pozosta艂y obecnie , umocnienia聽miasta przedlokacyjnego聽na wzg贸rzu Wysokie G贸ry i Zniesienie o powierzchni 43 hektar贸w. Do dnia dzisiejszego przetrwa艂y tak偶e ogromne wa艂y ziemne (tzw. pod艂u偶ne) ci膮gn膮ce si臋 poni偶ej ulicy Tatarskiej wraz z bram膮 wychodz膮c膮 na teren Seminarium Duchownego przy ulicy Zamkowej. Dalszy podw贸jny ci膮g tych wa艂贸w 聽zachowa艂 si臋 mi臋dzy Zielonk膮 a Pikulicami. Do dzisiaj przetrwa艂y z tego okresu tak偶e wa艂y i fosy z聽wielocz艂onowego grodu – dawnej siedziby w艂adc贸w lechickich, a p贸藕niej ksi膮偶膮t, o powierzchni 10 hektar贸w na wzg贸rzu聽Stare Zamczysko聽( dzi艣 zwanego wzg贸rzem Trzech Krzy偶y)聽 oraz聽Kopiec Przemys艂awa聽(dzi艣 zwany Tatarskim) . Zbudowany on zosta艂 na planie tr贸jk膮ta ostrok膮tnego, kt贸rego wierzcho艂ek skierowany jest ku wschodowi, a聽podstawa w聽kierunku zachodnim i聽jak si臋 przypuszcza m贸g艂 pe艂ni膰 rol臋 miejsca kultu s艂owia艅skiego boga Swaro偶yca.

Potwierdzeniem istnienia w聽Przemy艣lu organizacji ko艣cielnej we wczesnym 艣redniowieczu s膮 zachowane na Wzg贸rzu Zamkowym relikty architektury sakralnej:聽preroma艅ska rotunda i聽monasterium聽(IX wiek) oraz聽roma艅ska bazylika trzynawowa聽(X wiek) – mylnie okre艣lana cerkwi膮. Twierdzenie niekt贸rych, 偶e obie budowle sakralne na Wzg贸rzu Zamkowym s膮 pochodzenia bizantyjskiego nie znajduje 偶adnego potwierdzenia, gdy偶 technika budowy ich muru jest preroma艅sk膮 i roma艅sk膮, a nie bizantyjsk膮. Przeprowadzone pomiary rotundy i聽monasterium wykaza艂y, 偶e stanowi膮 one wielokrotno艣膰 stopy benedykty艅skiej (rzymskiej). Przestrze艅 mi臋dzy tymi obiektami wype艂nia艂a nekropolia oraz liczne narz臋dzia rzemie艣lnicze. Znaleziona p艂ytka szklana z聽napisem 艂aci艅skim z聽XIII wieku wskazuje, 偶e obiekty te mog艂y by膰 w聽u偶ytkowaniu od IX w. do tego czasu pocz膮tkowo przez Benedyktyn贸w, a聽nast臋pnie przez Cysters贸w. Nie odnalezienie na tym terenie broni i聽przedmiot贸w zbytku wyklucza lokalizacj臋 siedziby ksi膮偶臋cej (palatium), przemawia natomiast za istnieniem zespo艂u klasztornego (monasterium). Z聽tym obiektem mo偶na by艂oby 艂膮czy膰 rezydencj臋 powo艂anego w聽IX wieku biskupa misyjnego (episcopum). Na po艂o偶onym ni偶ej tarasie odkryto fundamenty roma艅skiej trzynawowej bazyliki z trzema absydami oraz z pozosta艂o艣ci膮 po czterech filarach i fragmentami posadzki mozaikowej z p艂askich kamieni otoczonej fragmentami muru cmentarnego. Przestrze艅 t臋 wype艂nia du偶y cmentarz z charakterystycznymi poch贸wkami, kt贸rych po艂owa znajdowa艂a si臋 w d臋bowych trumnach bez wyposa偶enia wewn膮trz. Podobna sytuacja wyst臋puje na terenie klasztoru Benedyktyn贸w w Ty艅cu. Nie spotkano tutaj przedmiot贸w ze szlachetnych kruszc贸w, architektury dekoracyjnej oraz broni za wyj膮tkiem grot贸w strza艂 – dominowa艂a natomiast du偶a koncentracja narz臋dzi rzemie艣lniczych, a zw艂aszcza hutniczych. Odkryta tutaj przy jednym z poch贸wk贸w moneta cesarza Ottona III pozwala na datowanie tego obiektu na X wzgl臋dnie pocz膮tek XI wieku. W zwi膮zku z wyst臋puj膮c膮 tradycj膮, 偶e biskupstwo lubuskie pierwotnie by艂o na聽Rusi, mo偶na przypuszcza膰, 偶e聽 w X wieku Mieszko I聽 m贸g艂 utworzy膰 je w Przemy艣lu buduj膮c r贸wnocze艣nie, zgodnie z 贸wczesnym zwyczajem katedr臋 w formie bazyliki. Po zagarni臋ciu tych ziem przez聽Ru艣聽(w latach 981-985) przeniesiono to biskupstwo do W艂odzimierza Wo艂y艅skiego , a stamt膮d w XII wieku do Lubusza. W艂odzimierz Wielki w聽latach 981-985 toczy walki o聽gr贸d i聽zdobywa go. 艢wiadczy o聽tym latopis tzw. Nestora:聽“W roku 981 poszed艂 W艂odzimierz ku Lachom聽[tj. Polakom]聽聽i聽zaj膮艂 grody ich: Przemy艣l, Czerwie艅, i聽inne grody “.聽 Niekt贸rzy badacze 艂膮cz膮聽pocz膮tki przemyskiej metropolii聽obrz膮dku 艂aci艅skiego聽 z聽osob膮聽艣w. Brunona z聽Kwerfurtu, kt贸ry po zorganizowaniu misji do Polski w聽1002 roku otrzyma艂 od papie偶a Sylwestra II paliusz stanowi膮cy wyraz godno艣ci metropolitalnej. W 1004 roku uzyskuje on konsekracj臋 na arcybiskupa misyjnego i prowadzi swoj膮 dzia艂alno艣膰 na W臋grzch, Rusi, u Pieczyng贸w, w Szwecji i w Polsce. W 艣wietle聽listu 艣w. Brunona聽do kr贸la niemieckiego Henryka II z 1008 roku jego spotkanie z聽W艂odzimierzem Wielkim przed wypraw膮 misyjn膮 do Pieczyng贸w mog艂o mie膰 miejsce w Przemy艣lu gdzie zachowa艂y si臋 z tego okresu pozosta艂o艣ci po bramie obronnej (obecnie naprzeciw czytelni Seminarium Duchownego) i wa艂y pod艂u偶ne. W czasie swojej ostatniej wyprawy misyjnej do Prus w 1009 roku 艣w. Bruno ginie wraz z聽osiemnastoma towarzyszami. Istnieje przypuszczenie, 偶e Boles艂aw Chrobry po ponownym przy艂膮czeniu Przemy艣la do Polski w聽1018 roku wybudowa艂 roma艅sk膮聽rotund臋 – martyrion聽(znajduj膮c膮 si臋 obecnie pod prezbiterium聽bazyliki katedralnej聽obrz膮dku 艂aci艅skiego), gdzie聽 mog艂y zosta膰 pochowane cia艂a zam臋czonego Brunona z聽Kwerfurtu i聽jego osiemnastu towarzyszy. Potwierdzeniem tego mo偶e by膰 odnaleziona w XIX wieku p艂yta nagrobna z postaci膮 w ko艂paku oraz korespondencja przemyskiego biskupa prowadzona z genera艂em zakonu Jezuit贸w w XVII wieku, w kt贸rej wspomniano, 偶e w podziemiach katedry znajdowa艂y si臋 od 700 lat szcz膮tki m臋czennik贸w. W dziejach przemyskiej katedry nie wyst臋puj膮 inni m臋czennicy, kt贸rzy mieliby by膰 tam pochowani. W 1961 roku w czasie prac archeologicznych prowadzonych聽 w obr臋bie mur贸w roma艅skiej rotundy, znajduj膮cej si臋 pod katedr膮, odkryto 19 szkielet贸w ludzkich (18+1),聽 z kt贸rych jeden znajdowa艂 si臋 w specjalnej niszy wykutej w 艣cianie rotundy. Badania antropologiczne przeprowadzone na 17 czaszkach potwierdzi艂y mo偶liwo艣膰 ich pochodzenia z okresu XI wieku. Po 艣mierci 艣w. Brunona dzia艂alno艣膰 jego kontynuowali arcybiskupi misyjni obrz膮dku 艂aci艅skiego Ingelbert i Grzegorz, arcybiskup Stefan (zm. w聽1028 r.), Aron (kt贸ry konsekrowa艂 w聽1050 r. biskupa Szwecji Osmunda), Bogumi艂 (zm. w聽1092 r.).聽 W roku 1031 Przemy艣l zostaje ponownie zagarni臋ty przez Ru艣, z聽rokiem tym wi膮偶e si臋 r贸wnie偶 pierwsza wzmianka o聽osadnictwie 偶ydowskim w聽Przemy艣lu.
Po zaj臋ciu grodu w聽1069 przez Boles艂awa 艢mia艂ego staje si臋 on siedzib膮 monarchy na kilka lat.
Od 1086 do oko艂o 1270 roku gr贸d przemyski zostaje stolic膮 samodzielnego ksi臋stwa b臋d膮cego we w艂adaniu ksi膮偶膮t polskich (Kazimierz Sprawiedliwy , Leszek Bia艂y), ruskich i w臋gierskich .
Przemyski wojewoda Piotr W艂ast i biskup krakowski Mateusz , w li艣cie z 1143 r do 艣w. Bernarda podaj膮 zmian臋 na tym terenie obrz膮dku z 艂aci艅skiego na wschodni. Pierwszym znanym z聽imienia arcybiskupem obrz膮dku wschodniego jest Antoni przyby艂y w 1218 roku do Przemy艣la z聽Nowogrodu Wielkiego , a ostatnim Piotr (1245 r).
Powr贸t grodu w聽1344 r. do Polski powoduje powo艂anie biskup贸w przemyskich obrz膮dku 艂aci艅skiego od 1352 roku podleg艂ych bezpo艣rednio stolicy apostolskiej-Iwan i Miko艂aj , kt贸rzy nosz膮 nazw臋 biskup贸w Rusi . Bulla papie偶a Grzegorza XI przywraca聽w 1375 r聽istniej膮c膮 wcze艣niej metropoli臋聽ustanawiaj膮c now膮 stolic臋 w Haliczu podporz膮dkowuj膮c jej biskupstwa w Przemy艣lu, W艂odzimierzu i Che艂mie. W 1412 roku stolica metropolii zostaje przeniesiona do Lwowa . Od tego czasu Przemy艣l by艂 stolic膮 dw贸ch a聽nieraz trzech biskup贸w r贸偶nych obrz膮dk贸w.

W 1389 roku miasto otrzymuje now膮 lokacj臋 na prawie niemieckim. Wybudowany zostaje聽murowany zamek, miasto otoczone wysokim murem z聽wie偶ami, powstaj膮 nowe ko艣cio艂y, klasztory, ratusz. Z 聽tego okresu zosta艂y fragmenty zamku, mur贸w miejskich przy ulicy Basztowej ,聽katedra聽z聽XV wieku, rynek otoczony starymi kamienicami z聽XVI w., klasztory obronne聽Reformat贸w聽 i聽聽Karmelit贸w聽z聽XVII w.,聽Benedyktynek聽z聽XVIII w., klasztor聽Franciszkan贸w聽z聽XVIII w., i聽kolegium聽Jezuickie聽z聽XVII w.聽Miasto rozwija艂o si臋 pomy艣lnie a偶 do po艂owy XVII wieku – ros艂a jego zamo偶no艣膰 i znaczenie jako jednego z najwa偶niejszych ognisk gospodarczych i kulturalnych. W XVI w zdoby艂o si臋 ono na tak wa偶n膮 inwestycj臋 jak wodoci膮gi.聽Na zamku przemyskim rezyduj膮 wojewodowie , kasztelani i聽starostowie. W艣r贸d starost贸w by艂a kobieta Nawojka Koniecpolska w聽XV w., oraz wyniesieni spo艣r贸d Polak贸w na tron kr贸lewski monarchowie elekcyjni, pierwszy Micha艂 Korybut Wi艣niowiecki i聽ostatni – Stanis艂aw August Poniatowski. Miasto rozwija艂o si臋 pomy艣lnie a偶 do po艂owy XVII wieku – ros艂a jego zamo偶no艣膰 i znaczenie jako jednego z najwa偶niejszych ognisk gospodarczych i kulturalnych. W XVI w zdoby艂o si臋 ono na tak wa偶n膮 inwestycj臋 jak wodoci膮gi. Po po艂owie XVII wieku nast臋puje powolny upadek Przemy艣la,聽 do kt贸rego przyczyni艂a si臋 bezmy艣lna polityka gospodarcza, a w najwi臋kszym stopniu kl臋ski wojenne i najazdy wrog贸w.聽 Jednym z najstraszniejszych by艂 najazd wojewody wo艂oskiego Stefana Wielkiego w 1498 roku, kt贸ry zdoby艂 miasto, wyda艂 go na 艂up 偶o艂nierzom. W贸wczas to聽 na przemyskim rynku wbito na pal pi臋ciu zakonnik贸w franciszka艅skich, kt贸rzy zgin臋li 艣mierci膮 m臋cze艅sk膮. Po z艂upieniu miasta spalono je doszcz臋tnie nie oszcz臋dzaj膮c nawet 艣wi膮ty艅. W 1614 r. miasto zosta艂o zniszczone przez Kantymira Mirz臋, za艣 w 1648 r. obleg艂 je pu艂kownik kozacki Kopysty艅ski, lecz zosta艂 pobity przez Karola Korniakta z So艣nicy. W 1656 roku oblega艂 Przemy艣l genera艂 szwedzki Douglas, kt贸ry ust膮pi艂 przed nadci膮gaj膮cym Czarnieckim. Rok p贸藕niej miasto musia艂o dwukrotnie wytrzyma膰 obl臋偶enie Rakoczego, kt贸ry odst膮pi艂 za cen臋 okupu. W 1672 roku okolice Przemy艣la spustoszyli Tatarzy, kt贸rych pod Kormanicami pobili mieszczanie przemyscy pod wodz膮 gwardiana Reformat贸w O. Krystyna Szykowskiego.
W聽1772 r. miasto dostaje si臋 pod zab贸r austriacki. W 1774 roku na polecenie w艂adz austriackich聽 zburzono mury obronne wraz z basztami, co zosta艂o uczynione mimo protest贸w mieszka艅c贸w. Rozebrano w贸wczas tak偶e stary ratusz jako rzekomo gro偶膮cy zawaleniem, cz臋艣膰 zamku, a聽 nast臋pnie skasowano klasztory聽 Dominikan贸w i Dominikanek, Bonifratr贸w, Karmelit贸w, Jezuit贸w i Bazylian贸w. Ko艣cio艂y przewa偶nie rozebrano, a zakonnik贸w i zakonnice wyp臋dzono. W艂adze austriackie przekaza艂y Rusinom ko艣ci贸艂 Karmelit贸w聽 na katedr臋 grekokatolick膮, w klasztorze Dominikan贸w urz膮dzono cyrku艂,聽 a w klasztorze Dominikanek szpital wojskowy.聽聽Na miejscu kolegium jezuickiego zorganizowano gimnazjum niemieckie, za艣 bibliotek臋 Jezuit贸w wywieziono do Lwowa, dok膮d tak偶e przeniesiono seminarium duchowne. W Przemy艣lu Austriacy uwi臋zili ks. Hugona Ko艂艂膮taja, wybitnego dzia艂acza stronnictwa patriotycznego z epoki Sejmu Wielkiego. W 1809 roku 聽wkroczy艂y pod wodz膮 ksi臋cia J贸zefa Poniatowskiego wojska Ksi臋stwa Warszawskiego, kt贸re przebywa艂y w mie艣cie w聽 okresie od 25 maja do 19 czerwca. W 1820 roku przeniesiono z powrotem seminarium obrz膮dku 艂aci艅skiego ze Lwowa do Przemy艣la, w tym samym roku przemieniono ko艣ci贸艂 pojezuicki na magazyn wojskowy. Powstaj膮 pierwsze zak艂ady przemys艂owe, jak m艂yny parowe, rafinerie nafty, a w 1860 roku doprowadzona zostaje linia kolejowa.聽W 1880 roku Austriacy buduj膮聽聽twierdz臋聽i聽miasto otaczaj膮 dwoma pier艣cieniami fort贸w, a聽w聽1889 roku lokuj膮 tu dow贸dztwo聽 Korpusu Wojskowego Nr X , kt贸re istnieje do II wojny 艣wiatowej.聽W tym okresie powstaj膮 nowe budowle zwi膮zane z聽rozwojem 偶ycia kulturalnego. Pozosta艂y z聽tego okresu powsta艂e w聽XIX w. : Dom Towarzystwa Gimnastycznego “Sok贸艂” (dzi艣 Wojew贸dzki Dom Kultury), Dom Towarzystwa Rzemie艣lniczego “Gwiazda” (dzi艣 Dom Kultury Kolejarza), oraz w聽XX w. Dom Robotniczy, Dom Ludowy (ukrai艅ski), Dom Katolicki. W czasie zabor贸w miasto znajduje si臋 w聽centrum walk niepodleg艂o艣ciowych. Przemyskie Towarzystwo Naukowe “Senat” w聽1832 r. da艂o pocz膮tek ruchom niepodleg艂o艣ciowym pod zaborem austriackim. J贸zef Pi艂sudski w 聽1906 r. przeni贸s艂 tu dzia艂alno艣膰 zbrojn膮 z聽zaboru rosyjskiego do austriackiego. Wywo艂a艂o torozw贸j organizacji聽takich jak : Oddzia艂y 膯wiczebne, Polskie Dru偶yny Strzeleckie, Dru偶yny Bartoszowe, Dru偶yny Skautowe. W 1912 roku J.Pi艂sudski przybywa ponownie do Przemy艣la skutkiem czego nast臋puje konsolidacja organizacji i powo艂anie Zjednoczonych Oboz贸w Niepodleg艂o艣ciowych, Zgromadzenia Polskiej M艂odzie偶y Niepodleg艂o艣ciowej i Skautowego Komitetu Jedno艣ci. Przemy艣l w przededniu I wojny 艣wiatowej zajmowa艂 16.5 km2聽oraz posiada艂 54 078 mieszka艅c贸w , w tym :
25 306聽 obrz膮dku 艂aci艅skiego 46,8%
16 062聽 wyznania moj偶eszowego 29,7%
12 018聽 obrz膮dku grekokatolickiego 22,2%

Wybuch I wojny 艣wiatowej powoduje, 偶e miasto jest znowu w centrum wydarze艅. W zwi膮zku z wybuchem I wojny 艣wiatowej miasto znalaz艂o si臋 w pierwszej linii tocz膮cych si臋 walk mi臋dzy zaborc膮 austriackim a rosyjskim. Wynika艂o to z tego, 偶e Przemy艣l by艂 twierdz膮, kt贸ra by艂a trzykrotnie oblegana w czasie I wojny 艣wiatowej. Podda艂a si臋 tylko raz w 1915 r. na skutek pog艂臋biaj膮cego si臋 g艂odu. Zadaniem twierdzy by艂a obrona od po艂udnia najdogodniejszych przej艣膰 przez prze艂臋cze karpackie i szlak贸w dro偶nych, kt贸re wiod艂y do centralnej cz臋艣ci W臋gier . Tutaj te偶 w czasie dzia艂a艅 wojennych znajdowa艂 si臋 w sierpniu 1914 r. austriacki Sztab Generalny. W wyniku stara艅聽W艂adys艂awa Sikorskiego聽(p贸藕niejszego genera艂a i premiera rz膮du RP) 19 sierpnia 1914 r. zapada w Przemy艣lu decyzja o utworzeniu Legion贸w Polskich – Wschodniego we Lwowie i Zachodniego w Krakowie. Kryzys przysi臋gowy Legion贸w w 1916 r. i ich rozwi膮zanie w Przemy艣lu na prze艂omie sierpnia i wrze艣nia 1917 r. ko艅czy ten etap czynu zbrojnego. W wyniku tego rozformowano tutaj dwie brygady I i III, za艣 Komenda Legion贸w i II Brygada zostaj膮 przekszta艂cone w Polski Korpus Posi艂kowy. Powoduje to powr贸t do tworzenia konspiracyjnych organizacji takich jak Polska Organizacja Wojskowa “Wolno艣膰”, Zwi膮zek Gimnazjalny M艂odzie偶y Niepodleg艂o艣ciowej i Polskie Kadry Wojskowe. Kolejnym wa偶nym wydarzeniem w historii miasta jest聽obrona i wyzwolenie Przemy艣la聽w 1918 r.
W艂adza zaborc贸w zostaje obalona w mie艣cie 1 listopada 1918 roku a w jej miejsce powo艂ano lokalny rz膮d sk艂adaj膮cy si臋 z przedstawicieli spo艂eczno艣ci polskiej, ukrai艅skiej i 偶ydowskiej. W tym samym dniu Rada Regencyjna mianowa艂a przebywaj膮cego w Przemy艣lu gen. Stanis艂awa Puchalskiego dow贸dc膮 Wojsk Polskich w Galicji i na 艢l膮sku, a jego szefem sztabu p艂k W艂adys艂awa Sikorskiego. W nocy z 3 na 4 listopada 1918 roku Ukrai艅cy, 艂ami膮c wcze艣niej podpisan膮 umow臋 ,dokonuj膮 zamachu stanu i zajmuj膮 cz臋艣膰 miasta po艂o偶on膮 po prawej stronie Sanu, rozbrajaj膮c polskie oddzia艂y i aresztuj膮c gen. Puchalskiego.聽Biskup grekokatolicki Jozafat聽Kocy艂owski przyj膮艂 z rado艣ci膮 zaj臋cie prawobrze偶nej cz臋艣ci miasta przez Ukrai艅c贸w i odprawi艂 tego samego dnia 鈥 4 listopada 1918 roku聽 uroczyste nabo偶e艅stwo w ko艣ciele katedralnym (ko艣ci贸艂 OO Karmelit贸w). Wyg艂osi艂 w czasie tej uroczystej mszy 艣w. kazanie do licznie zebranych ukrai艅skich mieszka艅c贸w i okolicznych wsi oraz czo艂owych polityk贸w ukrai艅skich Przemy艣la. Biskup聽J.Kocy艂owski聽wypowiedzia艂 si臋 wyra藕nie za utworzeniem pa艅stwa ukrai艅skiego z ziemiami le偶膮cymi na zach贸d od Sanu. Popar艂 wi臋c nakre艣lony przez URN we Lwowie zasi臋g terytorialny przysz艂ego pa艅stwa ukrai艅skiego obejmuj膮cego mi臋dzy innymi Che艂mszczyzn臋, Podlasie, tzw.聽鈥漀adsanie鈥, 艁emkowszczyzn臋. Przes膮dzi艂 w ten spos贸b m.in. przynale偶no艣膰 Przemy艣la, Jaros艂awia, Sanoka, Krosna czy te偶 Krynicy do Ukrainy. Wypowied藕 ta rozesz艂a si臋 szerokim echem w spo艂ecze艅stwie zamieszkuj膮cym te tereny, spotykaj膮c si臋 z oburzeniem ich polskich mieszka艅c贸w. R贸wnie偶 duchowie艅stwo rzymskokatolickie przyj臋艂o wypowied藕 biskupa obrz膮dku greckokatolickiego聽J.Kocy艂owskiego聽negatywnie. Wypowiedzi biskupa J.Kocy艂owskiego mia艂y powa偶ny wp艂yw na zaanga偶owanie si臋 cz臋艣ci duchowie艅stwa greckokatolickiego w bezpo艣rednie dzia艂ania przeciwko Polakom i zach臋canie wiernych do walki z nimi. Przyk艂ady tego zaanga偶owania mia艂y miejsce na terenie diecezji przemyskiej.

Druga strona Przemy艣la, dzi臋ki bohaterskiej postawie m艂odzie偶y, kt贸ra odpar艂a ogniem atak przewa偶aj膮cego liczebnie nieprzyjaciela, pozosta艂a w r臋kach polskich. Przebywaj膮cemu w 艣r贸dmie艣ciu p艂k Sikorskiemu uda艂o si臋 unikn膮膰 aresztowania, dzi臋ki czemu w przebraniu kolejarskim zdo艂a艂 przedosta膰 si臋 na Zasanie, gdzie mianowa艂 por Kozubskiego komendantem Przemy艣la, a nast臋pnie wyjecha艂 do Krakowa w celu zorganizowania odsieczy. Poniewa偶 偶adna ze stron nie by艂a w贸wczas w stanie zwyci臋偶y膰 przeciwnika oczekiwano na pomoc z zewn膮trz. 10 listopada przybywa z Krakowa do Przemy艣la pomoc w postaci聽 “Grupy San” pod dow贸dztwem mjra Juliana Stachiewicza , w艣r贸d kt贸rej byli mi臋dzy innymi: por. W艂adys艂aw Bortnowski, kpt. Edmund Knoll Kownacki oraz plutonowy Henryk Dobrza艅ski (p贸藕niejszy mjr”Hubal”). 11 listopada mjr Stachiewicz przes艂a艂 stronie ukrai艅skiej ultimatum wzywaj膮ce do opuszczenia miasta jednak pozosta艂o ono bez odpowiedzi. W zwi膮zku z tym 11 i聽12 listopada 1918 roku tutaj zostaje stoczona pierwsza zwyci臋ska bitwa Odrodzonego Wojska Polskiego II RP z wojskami ukrai艅skimi, kt贸rej efektem by艂o wyzwolenie miasta.聽 13 listopada 1918 roku p艂k Sikorski przylecia艂 do Przemy艣la samolotem pilotowanym przez por Bogusza, by zorganizowa膰 odsiecz dla broni膮cego si臋 Lwowa. Przed l膮dowaniem聽 zosta艂 silnie ostrzelany przez artyleri臋, w wyniku czego musia艂, w p艂on膮cym samolocie, l膮dowa膰 na polach pod Jaros艂awiem. By艂 to pierwszy zamach lotniczy na 偶ycie p贸藕niejszego genera艂a i premiera. W dniu tym zosta艂 te偶 odwo艂any zdobywca miasta mjr Stachiewicz, kt贸ry powr贸ci艂 do Krakowa, a w jego miejsce przyby艂 pp艂k Micha艂 Karaszewicz -Tokarzewski, pod kt贸rego dow贸dztwem wyrusza 18 listopada 1918 r. odsiecz militarna dla broni膮cego si臋 Lwowa. Dzi臋ki temu Lw贸w i Ma艂opolska Wschodnia znalaz艂y si臋 ponownie w granicach Pa艅stwa Polskiego. Od 19 listopada Przemy艣l staje si臋 siedzib膮 dow贸dcy Grupy Wschodniej gen. Boles艂awa Roi. W obronie i szturmie Przemy艣la czynnie uczestniczy艂a m艂odzie偶, kt贸rej miasto i Polska w du偶ym stopniu zawdzi臋cza swe sukcesy. Ale walki nie usta艂y i toczy艂y si臋 krwawe boje na przedpolach Przemy艣la.聽 13 grudnia 1918 r. w kontruderzeniu przeciw wojskom ukrai艅skim pod Ni偶ankowicami bra艂y udzia艂 oddzia艂y sk艂adaj膮ce si臋 z m艂odzie偶y gimnazjalnej. Jeden z nich -oddzia艂 10 p.p – poni贸s艂 szczeg贸lnie dotkliwe straty w postaci 12 poleg艂ych przemyskich uczni贸w. Dla upami臋tnienia m艂odzie偶y, zwanej聽Orl臋tami Przemyskimi, kt贸ra walczy艂a i gin臋艂a w obronie Przemy艣la, Ziemi Przemyskiej聽i Lwowa oraz innych cz臋艣ci Polski, spo艂ecze艅stwo przemyskie ufundowa艂o na Placu Konstytucji聽Pomnik聽Orl膮t Przemyskich, ods艂oni臋ty w 1938 r., na kt贸rym umieszczono napis “Orl臋tom Przemyskim poleg艂ym za Ojczyzn臋 1918-1921″.聽Podczas II wojny 艣wiatowej nacjonali艣ci ukrai艅scy czynili starania u niemieckich w艂adz okupacyjnych Przemy艣la, a tak偶e w Berlinie, o zburzenie tego pomnika. Po uzyskaniu takiej zgody, latem 1940 r. dokonano jego rozbi贸rki. W okresie powojennym podejmowano bezskuteczne pr贸by odbudowy “Pomnika Orl膮t” i dopiero z inicjatywy Stowarzyszenia Pami臋ci Orl膮t Przemyskich rozpocz臋to w 1989 r. prace nad jego rekonstrukcj膮.

Przemy艣l w聽okresie mi臋dzywojennym jest miastem sk艂adaj膮cym si臋 z聽mieszka艅c贸w r贸偶nych ras, narodowo艣ci i聽wyzna艅 – wed艂ug danych biura ewidencji ludno艣ci posiada艂 powierzchni臋 16,5 km2聽z聽62272 mieszka艅cami w艣r贸d kt贸rych wed艂ug wyzna艅 by艂o:

39 430 obrz膮dku 艂aci艅skiego 63,3%
18 376 wyznania moj偶eszowego 29,5%
4 391 obrz膮dku grekokatolickiego 7,0%
85 innych wyzna艅 0,2%

Jest siedzib膮 lokalnych w艂adz wojskowych, administracyjnych i聽ko艣cielnych – zlokalizowane tutaj by艂o m.in. Dow贸dztwo Okr臋gu Korpusu Nr X obejmuj膮cego obszar 37983 km2聽tj. 9,6% powierzchni pa艅stwa z聽3401 tys. mieszka艅c贸w.

Kolejnym etapem w historii Przemy艣la by艂聽 okres聽podw贸jnej okupacji聽 tj. niemieckiej i sowieckiej w czasie II wojny 艣wiatowej. By艂a ona wynikiem podpisanego przez Niemcy i ZSRR 23 sierpnia 1939 r. paktu o nieagresji, kt贸ry w swym tajnym protokole dzieli艂 miasto wzd艂u偶 Sanu mi臋dzy dwa mocarstwa. Podzia艂 ten zosta艂 potwierdzony po偶niej umow膮 z 28 wrze艣nia 1939 r. w sprawie granic i przyja藕ni. Ju偶 od pierwszych dni wrze艣nia 1939 r. mieszka艅cy Przemy艣la n臋kani byli atakami lotniczymi. Ich punktem kulminacyjnym by艂o bombardowanie 7 wrze艣nia kiedy to mi臋dzy innymi zniszczono 呕e艅sk膮 Szko艂臋 Powszechn膮 na ulicy Konarskiego, oraz 8 wrze艣nia gdy zapalono dom handlowy tzw. 鈥減asa偶 Gansa鈥 na ul. Mickiewicza.聽13 wrze艣nia 1939 r przybywa do Przemy艣la gen. broni Kazimierz Sosnkowski, kt贸ry organizuje聽obron臋 miasta聽i powierza j膮 pp艂k Janowi Matuszkowi. Wedle wspomnie艅 贸wczesnego kpt. E.Buczy艅skiego, 14 wrze艣nia 1939 r. Ukrai艅cy i 呕ydzi mieli stawia膰 w Przemy艣lu bram臋 triumfaln膮 na cze艣膰 Niemc贸w. Po zaj臋ciu miasta 15 wrze艣nia 1939 r.聽 Niemcy powo艂ali do wykonywania swoich czynno艣ci prezydenta miasta Baldiniego i internowali, jako zak艂adnik贸w, cz臋艣膰 radnych i pracownik贸w zarz膮du miasta oraz przedstawicieli spo艂eczno艣ci polskiej. W艂adz臋 nad miastem i okolic膮 sprawowa艂a Komenda Miasta z gen. por. Strecciusem na czele. Hitlerowcy zlokalizowali na terenie Przemy艣la i w okolicy tak偶e liczne聽obozy jenieckie. 15 wrze艣nia 1939 r. zaproszono ks. biskupa grekokatolickiego J.Kocy艂owskiego聽i dr. W.Zahajkiewicza na spotkanie z Adolfem Hitlerem w okolicy Jaros艂awia, kt贸ry przylecia艂 samolotem w celu rozwa偶enia powo艂ania rz膮du ukrai艅skiego na obszarach po艂o偶onych na wsch贸d od Sanu.聽Spowodowa艂o to masow膮 manifestacj臋 w dniu 16聽 wrze艣nia na przemyskim rynku ludno艣ci ukrai艅skiej, deklaruj膮cej przyja藕艅 mi臋dzy Niemcami a Ukrain膮, w czasie kt贸rej wznoszono mi臋dzy innymi has艂a聽“S艂awa Hitleru”.聽R贸wnocze艣nie tego samego dnia Niemcy zaprosili na rozmow臋 w sprawie utworzenia rz膮du polskiego Wincentego Witosa. Po jego odmowie internowano go 16 wrze艣nia w S膮dzie Grodzkim w Jaros艂awiu . 22 wrze艣nia 1939 r. og艂oszono komunikat ustalaj膮cy mi臋dzy wojskiem sowieckim i niemieckim lini臋 demarkacyjn膮 na Sanie. Niemcy powo艂uj膮 27 wrze艣nia na Zasaniu nowe w艂adze miejskie z burmistrzem 鈥 s臋dzi膮 narodowo艣ci ukrai艅skiej – dr Grzegorzem 艁uczakowskim oraz wysiedlaj膮 呕yd贸w i komunist贸w za San, natomiast 28 wrze艣nia 1939 r. dochodzi do przekazania przez wojska niemieckie cz臋艣ci miasta i聽powiatu po艂o偶onych po prawym brzegu Sanu Armii Czerwonej.
Taki stan utrzymywa艂 si臋 do 28 czerwca 1941 r. tj. do czasu kiedy to wojska niemieckie zaj臋艂y stref臋 okupacyjn膮 sowieck膮. Wkraczaj膮ce 28 wrze艣nia 1939 r. do po艂o偶onej na prawym brzegu Sanu cz臋艣ci Przemy艣la okupacyjne oddzia艂y Armii Czerwonej by艂yentuzjastycznie witane聽przez聽 ludno艣膰 偶ydowsk膮. Miasto pod okupacj膮 sowieck膮 odwiedzili 29 wrze艣nia 1939 r. dygnitarze komunistyczni, mi臋dzy innymi przyby艂 tu cz艂onek Rady Wojennej Frontu Ukrai艅skiego Nikita Chruszczow, kt贸ry zrobi艂 sobie pami膮tkowe zdj臋cie na zniszczonym mo艣cie drogowym.

Od samego pocz膮tku dzia艂a艅 wojennych straty ponosi艂a cywilna ludno艣膰 miasta. Ju偶 w聽czasie walk 14 wrze艣nia 1939 r. zamordowany zosta艂 na Zielonce przez 偶o艂nierzy niemieckich Wojciech Macha艂a z c贸rk膮, dlatego 偶e nie wydali ukrywaj膮cych si臋 polskich 偶o艂nierzy.聽Nowy 艂ad i terror w艣r贸d miejscowej ludno艣ci wprowadzi艂o powo艂anie 17 wrze艣nia posterunku oddzia艂u operacyjnego niemieckiej Policji Bezpiecze艅stwa, na czele kt贸rego sta艂 por.聽 SS 鈥 Fischotter. Oddzia艂 ten, wsp贸lnie z wojskiem, 18 i 19 wrze艣nia aresztowa艂, na podstawie wcze艣niej przygotowanych list, 104 m臋偶czyzn narodowo艣ci 偶ydowskiej ze 艣rodowisk inteligenckich, bogatych kupc贸w i przemys艂owc贸w聽 i rozstrzela艂 w Grochowcach i Przekopanej.聽聽28 wrze艣nia 1939 r. dosz艂o do聽pierwszych zbrodni ludob贸jstwa nacjonalist贸w ukrai艅skich na ludno艣ci polskiej. Zamordowano le艣niczego Stanis艂awa Wojtowicza z synem i podpalono le艣nicz贸wk臋 na Kruhelu Wielkim. R贸wnie偶 wycofuj膮ce si臋 ma艂e grupki i聽pojedynczy polscy 偶o艂nierze byli mordowani przez nacjonalist贸w ukrai艅skich, czego przyk艂adem mo偶e by膰 zabicie 5 偶o艂nierzy polskich w Buszkowicach. Obaj okupanci, niemiecki i sowiecki wsp贸艂dzia艂ali zgodnie w planowaniu zag艂ady narodu polskiego i w tym zakresie istnia艂a 艣cis艂a wsp贸艂praca pomi臋dzy NKWD i Gestapo. Pod koniec wrze艣nia 1939 r w Przemy艣lu odby艂a si臋 II Konferencja NKWD i Gestapo (I odby艂a si臋 27 sierpnia 1939 r. w Brze艣ciu nad Bugiem). Dotyczy艂a ona nie tylko wymiany je艅c贸w聽 polskich i zaplanowanych przez uk艂ad Ribbentrop-Mo艂otow przemieszcze艅 ludno艣ci. Debatowano te偶 nad zwalczaniem polskiego ruchu niepodleg艂o艣ciowego oraz omawiano metody eksterminacji narodu polskiego. Jej kontynuacj膮 by艂a III Metodyczna Konferencja NKWD i Gestapo, kt贸ra rozpocz臋艂a si臋 20 lutego 1940 r. w Zakopanem. Ustalenia tej ostatniej mia艂y powa偶ny wp艂yw na metody zbrodni pope艂nianych na narodzie polskim, w tym 聽zbrodni katy艅skiej. I tak przyk艂adowo aresztowania Polak贸w w Przemy艣lu nast膮pi艂y 11 listopada 1939, gdy偶 w艂adze niemieckie obawia艂y si臋 demonstracji w zwi膮zku z obchodzonym przed wojn膮 艢wi臋tem Niepodleg艂o艣ci. W艣r贸d dalszych w pami臋ci pozosta艂a tzw. akcja AB (Ausserordentlische Befriedungsaktion) skierowana przeciwko polskiej inteligencji. Aresztowano w贸wczas 20 mieszka艅c贸w miasta, kt贸rzy najpierw zostali umieszczeni w areszcie w Dubiecku, a nast臋pnie przetransportowani do obozu koncentracyjnego w聽O艣wi臋cimiu, gdzie zgin臋li. Kolejnym dzia艂aniem niemieckiego okupanta zmierzaj膮cym do biologicznej zag艂ady narodu polskiego by艂y egzekucje w oparciu o listy zak艂adnik贸w. Listy te publikowane na murach miasta w ilo艣ci 5 obejmowa艂y 119 nazwisk. Wyroki wykonywano mi臋dzy innymi w lesie na Lipowicy, na terenie fabryki woz贸w przy ul. Mickiewicza i na Ma艂ym Rynku. Pozostali zak艂adnicy聽 w wi臋kszo艣ci zgin臋li b膮d藕 to w wi臋zieniach b膮d藕 w hitlerowskich obozach koncentracyjnych. Opr贸cz strat ludno艣ci w samym Przemy艣lu mia艂y r贸wnie偶 miejsce聽 pacyfikacje licznych miejscowo艣ci w okolicy miasta, zwi膮zane ze zwalczaniem polskiego ruchu oporu lub te偶 z odwetem za akcje zbrojne. Przyk艂adem tego mo偶e by膰 przeprowadzona 7 marca 1943 roku przez Niemc贸w i policj臋 ukrai艅sk膮聽 pacyfikacja Kaszyc, w kt贸rej zgin臋艂o 119 os贸b, w tym kobiety i dzieci. Z kolei聽 8 marca 1943 dosz艂o do wymordowania przez t膮 sam膮 zbrojn膮 grup臋 polskich mieszka艅c贸w Rokietnicy i Czelatyc w kt贸rych zgin臋艂o 艂膮cznie 60 os贸b.聽 28 czerwca 1941 roku聽 wojska niemieckie zaj臋艂y stref臋 okupacyjn膮 sowieck膮 po艂o偶on膮 po prawej stronie Sanu. 7 lipca 1941 roku 聽(niekt贸re 偶r贸d艂a podaj膮 dat臋 10 lipca) na przemyskim rynku聽zorganizowano manifestacj臋聽z udzia艂em ludno艣ci ukrainskiej z okazji zaj臋cia ca艂ego miasta przez wojska niemieckie. Na trybunie obok przedstawicieli Komitetu Ukrai艅skiego i wojska niemieckiego znajdowali si臋 duchowni grekokatoliccy wraz z biskupem聽聽Jozafatem聽Kocy艂owskim.聽Nieco wcze艣niej Kyr Jozafat wyda艂 bankiet na cze艣膰 oficer贸w niemieckich, za艣聽7 lipca 1941 w swoim li艣cie pasterskim pisa艂 mi臋dzy innymi : “… S艂awa wielkiemu fuhrerowi Adolfowi Hitlerowi, wyzwolicielowi i najlepszemu przyjacielowi ukrai艅skiego narodu”.

20 czerwca 1942 roku dochodzi do wywiezienia 1000 m臋偶czyzn do obozu pracy w Janowie ko艂o Lwowa co daje pocz膮tek masowej聽eksterminacji ludno艣ci 偶ydowskiej聽przez Niemc贸w. 15 lipca 1942 roku utworzono w Przemy艣lu dzielnic臋 偶ydowsk膮, po zamkni臋ciu kt贸rej przyst膮piono do dalszej eksterminacji. Biologiczne wyniszczanie przez okupanta niemieckiego ludno艣ci 偶ydowskiej spotka艂o si臋 z niesieniem pomocy prze艣ladowanym przez ludno艣膰 chrze艣cija艅sk膮 obrz膮dku 艂aci艅skiego . W tej sprawie interweniowali u w艂adz niemieckich mi臋dzy innymi pe艂nomocnicy ks. bp. ordynariusza Franciszka Bardy .
Od lipca 1942 do lipca 1944 niesienie pomocy odbywa艂o si臋 tajnie przez polskie organizacje konspiracyjne. Komenda Obwodu Armii Krajowej, Powiatowa Delegatura Rz膮du , a od wrze艣nia 1943 plac贸wka Okr臋gowej Rady Pomocy 呕ydom “呕egota” dostarcza艂y fa艂szywych dokument贸w osobistych i 偶ywno艣ci, a nast臋pnie pomaga艂y osobom i instytucjom ukrywaj膮cych 呕yd贸w oraz os艂ania艂y je przed donosicielami. Jednak g艂贸wny ci臋偶ar ratowania os贸b pochodzenia 偶ydowskiego spoczywa艂 na osobach prywatnych a cz臋艣ciowo na zgromadzeniach zakonnych. Na przyk艂ad rodzina Piotra Janowskiego ukrywa艂a 18 os贸b, J贸zefa Wojdylaka 9 os贸b , Edwarda Saluka 8 os贸b, Siostry Sercanki 12 os贸b. Dzia艂alno艣膰 ta poci膮ga艂a za sob膮 ofiary, kt贸rymi by艂y nie tylko osoby doros艂e ale tak偶e ma艂e dzieci. Znany jest przypadek rozstrzelania 8-osobowej rodziny polskiej w Przemy艣lu聽 za ukrywanie jednego dziecka 偶ydowskiego, a pierwsza publiczna egzekucja ludno艣ci polskiej na terenie miasta to stracenie 6 wrze艣nia 1943 roku Micha艂a Kruka i innych za pomoc udzielon膮 呕ydom. Og贸艂em na terenie miasta i聽najbli偶szej okolicy uratowano 415 os贸b narodowo艣ci 偶ydowskiej (w tym 60 dzieci) w聽odwet za co Niemcy zamordowali 568 os贸b narodowo艣ci polskiej.聽聽4聽lipca 1943 roku w Przemy艣lu grekokatolicki biskup聽Jozafat聽Kocy艂owski聽w towarzystwie ks. Wasyla Hrynyka wzi膮艂 udzia艂 w聽聽nabo偶e艅stwie dla ochotnik贸w聽 do ukrai艅skiej dywizji聽SS Galizien, kt贸re odby艂o si臋 na miejskim stadionie sportowym przy obecnej ulicy Sanockiej.聽9 listopada 1943 roku dosz艂o do pierwszych聽mord贸w dokonanych przez UPA聽(Ukrai艅sk膮 Powstancz膮 Armi臋) na polskiej ludno艣ci cywilnej w powiecie przemyskim pod okupacj膮 niemieck膮. Ich ofiarami pada 14 os贸b z聽 rodzin Suchaj贸w w B艂ozwi G贸rnej i聽 Sychor贸w w Wo艂czy.

Je艣li chodzi o sytuacj臋 pod聽 okupacj膮 sowieck膮, to natychmiast po jej rozpocz臋ciu wszystkie polskie w艂adze administracyjne uleg艂y likwidacji, w ich miejsce powo艂ano sowieck膮 administracj臋 4 grudnia 1939 r. nast膮pi艂a reorganizacja podzia艂u terytorialnego kraju. W miejsce dotychczasowych powiat贸w i wojew贸dztw powo艂ano rejony i obwody. Przeniesiono te偶 rejon Przemy艣l z obwodu lwowskiego do drohobyckiego. W miejsce j臋zyka polskiego wprowadzono jako urz臋dowy j臋zyk rosyjski oraz ukrai艅ski. Od po艂owy 1940 r. przemianowano nazwy 90 % ulic na rosyjskie i ukrai艅skie. 14 listopada 1939 r. biskup przemyski Franciszek Barda poinformowa艂 listownie papie偶a Piusa XII, 偶e gmach kurii biskupiej w Przemy艣lu zabrano na聽 mieszkania dla 呕yd贸w.聽 Po okupacj膮 sowieck膮 呕ydzi odgrywali聽聽istotn膮 rol臋聽w walce z polsko艣ci膮, gdy偶 mieli bardzo du偶e wp艂ywy w sowieckim aparacie terroru,聽 du偶y udzia艂 w “zab贸jczych donosach” skierowanych przeciw Polakom, kontrolowali wielk膮 cz臋艣膰 s膮d贸w, odgrywali istotn膮聽 rol臋 w milicji, stanowili niema艂膮 cz臋艣膰 s臋dzi贸w 艣ledczych oraz wi臋ziennych i obozowych kat贸w. Przyk艂adem tutaj mo偶e by膰 Piotr Orlenko-Adler聽 komisarz sowiecki, I sekretarz partii w Przemy艣lu – wsp贸艂odpowiedzialny za 艣mier膰 wielu Polak贸w. Warto jednak nadmieni膰, 偶e聽 jednocze艣nie r贸wnie偶 niekt贸rzy 呕ydzi podlegali sowieckim represjom. W 1940 r. w Przemy艣lu, podobnie jak na ca艂ym obszarze wschodniej Polski okupowanej przez Armi臋 Czerwon膮, nast膮pi艂y masowe deportacje ludno艣ci. W lutym, kwietniu i czerwcu z Przemy艣la i pobliskich osad wywieziono na wschodnie i p贸艂nocne obszary ZSRR ponad 10 000 m臋偶czyzn, kobiet i dzieci, w zdecydowanej wi臋kszo艣ci Polak贸w. Ponad 130 os贸b聽 z Przemy艣la i okolic to ofiary聽聽zbrodni katy艅skiej. Pod okupacj膮 sowieck膮 straci艂a 偶ycie Felicjanka siostra Maria Mazur aresztowana przez NKWD 30 kwietnia 1940 r. za pomoc udzielon膮 przekraczaj膮cym granic臋 ochotnikom do Wojska Polskiego na Zachodzie. Po stronic sowieckiej miasta podj臋to, niestety nieudan膮, pr贸b臋 odbicia przebywaj膮cego w niewoli, rannego聽gen. W艂adys艂awa Andersa. Zosta艂 on nast臋pnie wywieziony przez NKWD do wi臋zienia 鈥炁乽bianka” w Moskwie. Przemy艣l by艂 baz膮 przerzutu ochotnik贸w do Polskich Si艂 Zbrojnych na Zachodzie. Przerzucani聽 byli te偶 艂膮cznicy, utrzymuj膮cy kontakt pomi臋dzy dow贸dztwem polskiego ruchu oporu na obszarach obu okupacji. Podczas przekraczania granicy zosta艂 aresztowany przez Sowiet贸w (w 1940 r.) gen. Micha艂 Karaszewicz-Tokarzewski, komendant g艂贸wny S艂u偶by Zwyci臋stwu Polski, a nast臋pnie komendant ZWZ strefy sowieckiej. Niezale偶nie od okupacyjnej administracji niemieckiej i sowieckiej, zosta艂a zachowana struktura organizacyjna polskich w艂adz konspiracyjnych. Pod okupacj膮 sowieck膮聽 powo艂ano Komend臋 Okr臋gu Zwi膮zku Walki Zbrojnej, a pod niemieck膮 pocz膮tkowo Powiatow膮 Komend臋 S艂u偶by Zwyci臋stwu Polski przekszta艂con膮 w聽1940 r. w聽Komend臋 Obwodu Zwi膮zku Walki Zbrojnej a聽od 1942 r. Armii Krajowej podlegaj膮c膮 Komendzie Okr臋gu w聽Krakowie. Od 1943 r. reaktywowano cywiln膮 administracj臋 w聽formie Powiatowego i聽Miejskiego Delegata Rz膮du Rzeczypospolitej Polskiej w聽Przemy艣lu. Przemy艣l od pocz膮tku niemieckiej okupacji r贸wnie偶 nie sk艂ada broni. Mieszka艅cy, a szczeg贸lnie m艂odzie偶, walczy, poza wy偶ej wymienionymi organizacjami, tak偶e w Szarych Szeregach, Samodzielnej Tajnej Organizacji Student贸w, Batalionach Ch艂opskich, Kierownictwie Dywersji AK “Kedyw”. Wielu mieszka艅c贸w miasta聽bierze czynny udzia艂聽w walkach poza granicami kraju i to zar贸wno w Wojsku Polskim na Zachodzie jak i w sformowanym w ZSRR II Korpusie oraz I i II armii LWP. 18 maja 1944 r. patrol 12 Pu艂ku U艂an贸w Podolskich pod dow贸dztwem przemy艣lanina聽ppor. Kazimierza Gurbiela聽 jako pierwszy dociera na zdobyty szczyt聽Monte Cassino. Podobnie plutonowy Kazimierz Grzejek 8 marca 1945 r. jest w艣r贸d tych, kt贸rzy pierwsi znale藕li si臋 nad Ba艂tykiem.

W lipcu 1944 roku toczy艂y si臋 przez kilka dni walki mi臋dzy wojskami niemieckimi i sowieckimi w wyniku kt贸rych okupant niemiecki opu艣ci艂 miasto. Na pocz膮tku 1945 r. miasto zamieszkiwa艂o
28 144 mieszka艅c贸w w tym wed艂ug wyzna艅 by艂o:

22 173 obrz膮dku 艂aci艅skiego – 78,8%
5372 obrz膮dku grekokatolickiego -19,1%
415 wyznania moj偶eszowego – 1,5%
284 innego wyznania – 0,6%

Jeszcze przed zako艅czeniem wojny聽Ukrai艅ska Powsta艅cza Armia (UPA) dokona艂a ataku na miasto i聽wymordowa艂a聽rannych 偶o艂nierzy i聽chorych cywili znajduj膮cych si臋 w聽szpitalu przy ul. S艂owackiego. 呕o艂nierze sowieccy w聽dniu 30 maja 1945 r. na terenie Zak艂adu Ksi臋偶y Salezjan贸w zamordowali ksi臋dza Jana Dolat臋 oraz Ludwika Ciencia艂臋. Je艣li chodzi o聽bilans strat聽to w sumie Przemy艣l w聽czasie II wojny 艣wiatowej utraci艂 35 188 mieszka艅c贸w (57%).Cofn臋艂o to rozw贸j miasta o聽p贸艂 wieku .Wyr贸wnywanie tych strat trwa艂o 38 lat i聽uzyskanie stanu sprzed wojny nast膮pi艂o w聽1983 r. Straty obj臋艂y 17 961 mieszka艅c贸w narodowo艣ci 偶ydowskiej i聽17 227 narodowo艣ci polskiej . Obaj okupanci prowadzili polityk臋 eksterminacji miejscowej ludno艣ci i osiedlania w jej miejsce obcej. Zwi膮zek Sowiecki w ci膮gu niespe艂na dw贸ch lat doprowadzi艂 do wyniszczenia 11 562 mieszka艅c贸w Przemy艣la narodowo艣ci polskiej osiedlaj膮c w ich miejsce 4852 swoich obywateli, natomiast hitlerowcy w okresie niepe艂nych pi臋ciu lat wywie藕li i wymordowali 5665 Polak贸w i prawie wszystkich przemyskich 呕yd贸w, przy r贸wnoczesnym osiedleniu w ich miejsce 2035 Niemc贸w.聽 Najdotkliwsze straty ponios艂a polska inteligencja pod okupacj膮 sowieck膮. Zamordowano internowanego dow贸dc臋 obrony miasta w kampanii wrze艣niowej pp艂k Jana Matuszka, dow贸dc臋 10 Pu艂ku Artylerii Ci臋偶kiej p艂k Jana Bokszczanina , komendanta miasta pp艂k Mieczys艂awa Sok贸艂-Szachina , emerytowanego dziekana Dow贸dztwa Okr臋gu Korpusu Nr X聽 i聽 Obro艅c臋 Przemy艣la w 1918 r.聽 ksi臋dza pp艂k J贸zefa Panasia , kapelana Garnizonu Przemyskiego ksi臋dza mjr Stanis艂awa Kontka oraz oko艂o 150 oficer贸w Przemyskiego Garnizonu. Opr贸cz wojskowych wymordowano te偶 przedstawicieli w艂adz cywilnych: Starost臋 powiatowego – Adama Remiszewskiego, ostatniego Prezydenta Miasta Przemy艣la聽 – W艂adys艂awa Baldiniego, S臋dzi贸w S膮du Okr臋gowego i Grodzkiego i wielu innych.聽 Zgin膮艂 te偶 wybitny naukowiec dr Walery Kramarz oraz przemys艂owiec i wydawca in偶. Tadeusz Bystrzycki.
W czasie dzia艂a艅 wojennych uleg艂o zniszczeniu 1568 budynk贸w (40% og贸艂u), w tym wiele zabytkowych (jak np. katedra ob. 艂aci艅skiego, zesp贸艂 klasztorny Benedyktynek, stara synagoga z聽XVI w) oraz zak艂ad贸w przemys艂owych i聽pomnik贸w.
Zmieni艂a si臋 radykalnie rola miasta. z聽centrum administracyjnego, gospodarczego i聽kulturalnego sta艂o si臋 ma艂ym miastem przygranicznym. Widoczna zmiana na lepsze w聽zakresie budownictwa i聽rozwoju ludno艣ci nast膮pi艂a po 1975 r. gdy zlokalizowano tu siedzib臋 w艂adz wojew贸dzkich.

Tekst pochodzi ze strony: www.kki.pl